هارد فورک چیست؟ بررسی جامع Hard Fork بلاکچین و تاثیرات آن بر ارزهای دیجیتال

در این مقاله از کیف پول من، قصد داریم به دور از پیچیدگی‌های فنی و کدنویسی، مفهوم هارد فورک را با زبانی کاملاً شفاف بررسی کنیم. از بررسی دقیق چرایی وقوع این انشعاب‌ها و تفاوت‌های حیاتی آن‌ها با سافت فورک گرفته تا تأثیر مستقیم این رویداد بر نوسانات قیمت و امنیت کیف پول شما، همه چیز در ادامه پوشش داده شده است تا بتوانید با دید باز و استراتژی صحیح، از این تغییرات بزرگ به نفع سرمایه خود استفاده کنید.

مفهوم پایه؛ فورک در بلاک چین دقیقا چیست؟

قبل از اینکه وارد دنیای پیچیده‌ی هارد فورک و تفاوت‌های فنی آن شویم، باید ابتدا خود کلمه‌ی فورک (Fork) را درک کنیم. شاید با شنیدن این کلمه به یاد چنگال بیفتید که البته بی‌راه هم نیست! در دنیای برنامه‌نویسی و بلاک چین، فورک به معنای انشعاب یا دوشاخه شدن مسیر است. تصور کنید در یک جاده‌ی مستقیم در حال رانندگی هستید و ناگهان جاده به دو مسیر مجزا تقسیم می‌شود؛ این دقیقا همان اتفاقی است که در تاریخچه‌ی یک ارز دیجیتال رخ می‌دهد.

به زبان ساده، فورک زمانی اتفاق می‌افتد که کدهای اصلی یا قوانین حاکم بر یک بلاک چین تغییر کنند. از آنجایی که شبکه‌های بلاک چین مانند بیت کوین یا اتریوم متعلق به شخص خاصی نیستند و به صورت غیرمتمرکز اداره می‌شوند، ایجاد هرگونه تغییر در آن‌ها نیازمند توافق جمعی است و نمی‌توان یک‌شبه همه چیز را عوض کرد.

تشبیه ساده فورک به آپدیت‌های نرم‌افزاری

برای درک بهتر، بیایید به برنامه‌های گوشی موبایل‌تان فکر کنیم. وقتی توسعه‌دهندگان واتس‌اپ یا اینستاگرام تصمیم می‌گیرند قابلیت جدیدی اضافه کنند یا مشکلی امنیتی را برطرف کنند، یک نسخه جدید (Update) منتشر می‌کنند. شما دکمه‌ی آپدیت را می‌زنید و تمام کاربران به نسخه جدید منتقل می‌شوند. در این حالت، شرکت سازنده قدرت مطلق دارد و همه باید از قانون جدید پیروی کنند.

اما در دنیای ارزهای دیجیتال، قضیه کمی متفاوت است. فورک را می‌توان مانند یک آپدیت نرم‌افزاری در نظر گرفت، اما با یک تفاوت بزرگ به نام دموکراسی. در اینجا هیچ مدیرعاملی وجود ندارد که دستور آپدیت اجباری را صادر کند. وقتی توسعه‌دهندگان پیشنهاد تغییر قوانین را می‌دهند (یک فورک را معرفی می‌کنند)، اعضای شبکه مختارند که این آپدیت را نصب کنند یا روی همان نسخه قدیمی بمانند. اگر بخشی از شبکه آپدیت را قبول کند و بخشی دیگر قبول نکند، شبکه دو تکه می‌شود و مسیرشان از هم جدا خواهد شد.

چرا قوانین بلاک چین نیاز به تغییر پیدا می‌کنند؟

شاید بپرسید اگر یک بلاک چین به خوبی کار می‌کند، چرا باید اصلا خودمان را درگیر تغییر قوانین یا فورک کنیم؟ واقعیت این است که تکنولوژی با سرعت نور در حال پیشرفت است و شبکه‌های بلاک چین هم برای بقا و رقابت نیاز به اصلاح دارند. دلایل اصلی که باعث ایجاد فورک می‌شوند عبارتند از:

• افزایش امنیت: گاهی اوقات حفره‌های امنیتی در کدهای اولیه کشف می‌شوند که هکرها می‌توانند از آن‌ها سوءاستفاده کنند. توسعه‌دهندگان برای بستن این راه‌های نفوذ، قوانین را تغییر می‌دهند.
• افزایش مقیاس‌پذیری (Scalability): مقیاس‌پذیری به معنای توانایی شبکه در پردازش تعداد زیادی تراکنش است. مثلا اگر سرعت شبکه پایین باشد و کارمزدها بالا برود، ممکن است یک فورک برای افزایش سرعت و کاهش هزینه‌ها پیشنهاد شود.
• اضافه کردن قابلیت‌های جدید: درست مانند وقتی که تلگرام قابلیت استوری را اضافه کرد، بلاک چین‌ها هم ممکن است بخواهند ویژگی‌های جدیدی مثل قراردادهای هوشمند پیشرفته‌تر را به شبکه خود اضافه کنند.
• بازگرداندن وجوه سرقت شده: در موارد بسیار نادر و جنجالی، اگر هک بزرگی رخ دهد، جامعه ممکن است تصمیم بگیرد با یک فورک، تاریخچه را به عقب برگرداند و اثرات دزدی را پاک کند.

نقش نودها (Nodes) و ماینرها در پذیرش قوانین جدید

در بخش قبل گفتیم که اعضای شبکه باید تغییرات را بپذیرند. اما این اعضا دقیقا چه کسانی هستند؟ در دنیای بلاک چین، دو گروه اصلی قدرت تصمیم‌گیری را در دست دارند:

• نودها (Nodes): نودها کامپیوترهایی هستند که نسخه‌ای کامل از تاریخچه‌ی تراکنش‌های بلاک چین را در خود ذخیره کرده‌اند و وظیفه‌ی تایید قوانین را دارند. آن‌ها مثل نگهبانان دفتر کل هستند. اگر قوانین جدید با استانداردهای نودها همخوانی نداشته باشد، آن‌ها تراکنش‌های جدید را رد می‌کنند.
• ماینرها (Miners): ماینرها یا استخراج‌کنندگان، کسانی هستند که با قدرت پردازش دستگاه‌های خود، امنیت شبکه را تامین و بلاک‌های جدید را تولید می‌کنند.

زمانی که یک پیشنهاد برای تغییر قوانین (فورک) مطرح می‌شود، نودها و ماینرها باید نرم‌افزار خود را به نسخه جدید ارتقا دهند تا از قوانین جدید پشتیبانی کنند. اگر اکثریت قاطع این اعضا با تغییر موافق باشند، فورک با موفقیت انجام می‌شود و شبکه به مسیر خود ادامه می‌دهد. اما اگر اختلاف نظری وجود داشته باشد و گروهی بر قوانین قدیم پافشاری کنند، آنجاست که شبکه دچار شکاف جدی می‌شود و ممکن است ارز دیجیتال جدیدی متولد شود.

هارد فورک به زبان ساده؛ وقتی راه بازگشتی نیست

حالا که با مفهوم کلی انشعاب یا همان فورک آشنا شدیم، نوبت به بررسی جدی‌ترین و خبرسازترین نوع آن، یعنی هارد فورک (Hard Fork) می‌رسد. اگر فورک معمولی را شبیه به یک دوراهی در جاده در نظر گرفتیم، هارد فورک شبیه به زمانی است که یک زلزله‌ی بزرگ، جاده‌ی اصلی را کاملا از وسط جدا می‌کند و یک مسیر کاملا جدید و آسفالت شده در کنار آن ساخته می‌شود. در این حالت، رانندگان باید تصمیم بگیرند: آیا می‌خواهند در جاده‌ی خاکی و قدیمی بمانند یا به مسیر جدید و مدرن وارد شوند؟

تعریف دقیق Hard Fork و جدایی زنجیره‌ها

هارد فورک یک تغییر اساسی و بنیادین در پروتکل (مجموعه قوانین شبکه) یک ارز دیجیتال است. این تغییر به قدری بزرگ و ساختاری است که باعث می‌شود قوانین جدید با قوانین قدیمی ناسازگار باشند.

بگذارید با یک مثال از دنیای بازی‌های آنلاین این موضوع را شفاف کنیم. فرض کنید شما و دوستان‌تان مشغول بازی روی یک سرور قدیمی هستید. ناگهان سازندگان بازی یک آپدیت بزرگ منتشر می‌کنند که نقشه‌ی بازی را کاملا تغییر می‌دهد و سلاح‌های لیزری به آن اضافه می‌کند. اگر شما بازی را آپدیت کنید، وارد دنیای جدید می‌شوید؛ اما اگر دوست‌تان بازی را آپدیت نکند، شما دیگر نمی‌توانید با هم بازی کنید. چرا؟ چون نسخه‌ی بازی شما (قوانین جدید) با نسخه‌ی بازی دوست‌تان (قوانین قدیمی) همخوانی ندارد.

در بلاک چین هم دقیقا همین اتفاق می‌افتد. وقتی هارد فورک رخ می‌دهد، زنجیره‌ی بلاک چین به دو مسیر جداگانه تقسیم می‌شود:

• مسیر اول: همان زنجیره‌ی قدیمی که با قوانین سابق کار می‌کند (اگر هنوز کسانی باشند که از آن حمایت کنند).
• مسیر دوم: زنجیره‌ی جدید که قوانین تغییر یافته را اجرا می‌کند.

اینجاست که گاهی اوقات یک ارز دیجیتال جدید متولد می‌شود. چون مسیر جدید دیگر بخشی از مسیر قدیمی نیست و راه خودش را می‌رود.

چرا به این فرایند هارد یا سخت می‌گویند؟

کلمه‌ی هارد یا سخت در اینجا به معنای دشوار بودن کار نیست، بلکه به معنای سخت‌گیرانه بودن و قاطعیت قوانین است. این نوع فورک هیچ انعطافی ندارد. در دنیای نرم‌افزار اصطلاحی داریم به نام سازگاری رو به عقب؛ یعنی نرم‌افزار جدید می‌تواند فایل‌های قدیمی را باز کند. مثلا ورد 2020 می‌تواند فایل‌های ورد 2010 را بخواند. اما هارد فورک فاقد این ویژگی است. دلیل نام‌گذاری این است که:

• قوانین جدید به شدت با گذشته متفاوت هستند.
• گره‌ها یا نودهایی که آپدیت نکنند، به طور کامل از شبکه‌ی جدید طرد می‌شوند.
• هیچ راه میانه یا بازگشتی وجود ندارد؛ یا باید قوانین جدید را بپذیرید یا در زنجیره‌ی قدیمی باقی بمانید. این قطعیت باعث شده تا به آن هارد فورک بگویند.

هارد فورک چگونه رخ می‌دهد؟ (بررسی مکانیزم فنی)

شاید فکر کنید هارد فورک یک اتفاق ناگهانی و تصادفی است، اما در واقعیت این یک فرایند مهندسی شده و دقیق است. مراحل رخ دادن یک هارد فورک معمولا به ترتیب زیر است:

• پیشنهاد بهبود: ابتدا توسعه‌دهندگان متوجه یک نیاز یا مشکل می‌شوند و کدهای جدیدی را برای حل آن می‌نویسند.
• توافق جامعه: این تغییرات به جامعه‌ی کاربری، ماینرها (استخراج‌کنندگان) و نودها ارائه می‌شود تا درباره‌ی آن بحث کنند.
• تعیین زمان فورک: اگر توافق حاصل شود (یا حتی اگر گروهی مخالف باشند اما گروهی دیگر مصمم به انجام کار باشند)، یک زمان مشخص برای انجام فورک تعیین می‌شود. این زمان معمولا بر اساس شماره بلاک (Block Height) مشخص می‌شود. مثلا گفته می‌شود در بلاک شماره 500,000 قوانین جدید اعمال می‌شود.
• لحظه‌ی جدایی: به محض اینکه استخراج‌کنندگان به بلاک شماره 500,000 برسند، قوانین تغییر می‌کند.
  • نودهایی که آپدیت کرده‌اند، بلاک‌های جدید با ساختار جدید را می‌پذیرند.
  • نودهایی که آپدیت نکرده‌اند، این بلاک‌های جدید را نامعتبر می‌دانند و راه خودشان را در زنجیره‌ی قدیمی ادامه می‌دهند.
  • درست در همین لحظه، شبکه دوپاره می‌شود و دو تاریخچه‌ی متفاوت از آن لحظه به بعد شکل می‌گیرد.

مقایسه حیاتی؛ تفاوت هارد فورک و سافت فورک

تا اینجا متوجه شدیم که هارد فورک شبیه به یک زلزله است که مسیرها را از هم جدا می‌کند. اما آیا تمام تغییرات در دنیای بلاک چین تا این حد خشن و جدایی‌طلبانه هستند؟ خوشبختانه خیر. نوع دیگری از به‌روزرسانی وجود دارد که بسیار ملایم‌تر و صلح‌آمیزتر رفتار می‌کند و به آن سافت فورک (Soft Fork) می‌گویند. درک تفاوت این دو، کلید اصلی برای شناخت رفتار بازار و آینده‌ی یک ارز دیجیتال است.

سافت فورک (Soft Fork) چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

سافت فورک یک به‌روزرسانی نرم‌افزاری در شبکه است که با نسخه‌های قدیمی‌تر سازگار است. اگر هارد فورک را تغییر قانون اساسی یک کشور بدانیم که همه ملزم به اجرای فوری آن هستند، سافت فورک شبیه به یک بخشنامه‌ی اداری است که سعی می‌کند کارها را بهینه‌تر کند، بدون اینکه ساختار اصلی را بهم بریزد.

در سافت فورک، قوانین جدید معمولا سخت‌گیرانه‌تر از قوانین قبلی هستند، نه آزادتر. بیایید با یک مثال ترافیکی موضوع را روشن کنیم. تصور کنید در یک اتوبان، حداکثر سرعت مجاز 100 کیلومتر بر ساعت بوده است. پلیس راهنمایی و رانندگی (توسعه‌دهندگان) تصمیم می‌گیرد برای افزایش ایمنی، سرعت مجاز را به 80 کیلومتر کاهش دهد.

• این قانون جدید (سافت فورک) اعمال می‌شود.
• ماشین‌هایی که از قانون جدید باخبرند، با سرعت 80 می‌رانند.
• ماشین‌هایی که از قانون جدید خبر ندارند (نودهای آپدیت نشده)، اگر همچنان با سرعت 100 برانند جریمه می‌شوند؛ اما اگر به صورت تصادفی با سرعت 80 یا کمتر حرکت می‌کردند، همچنان در جاده پذیرفته می‌شوند.

ویژگی اصلی سافت فورک این است که نیازی نیست همه‌ی اعضای شبکه (نودها و ماینرها) به صورت هم‌زمان آپدیت کنند. شبکه دچار دوپاره‌گی نمی‌شود و تنها یک زنجیره معتبر باقی می‌ماند.

سازگاری رو به عقب (Backward Compatibility) به چه معناست؟

مهم‌ترین تفاوت فنی بین این دو نوع فورک، مفهومی به نام سازگاری رو به عقب (Backward Compatibility) است. این عبارت در دنیای تکنولوژی و بازی‌های ویدیویی بسیار رایج است. برای گیمرها این مفهوم بسیار آشناست؛ وقتی شما کنسول پلی‌استیشن 5 می‌خرید و می‌توانید دیسک بازی‌های پلی‌استیشن 4 را هم روی آن اجرا کنید، یعنی این کنسول دارای «سازگاری رو به عقب» است. در دنیای بلاک چین، سازگاری رو به عقب یعنی:

• در سافت فورک: نودهایی که هنوز نرم‌افزار خود را آپدیت نکرده‌اند، همچنان می‌توانند با نودهای جدید تعامل داشته باشند و بلاک‌های جدید را ببینند و تایید کنند (هرچند ممکن است تمام قابلیت‌های جدید را درک نکنند).
• در هارد فورک: این سازگاری وجود ندارد. نودهای قدیمی به هیچ وجه زبان نودهای جدید را نمی‌فهمند و آن‌ها را کاملا رد می‌کنند. مثل این است که بخواهید کارتریج سگا را در دستگاه پلی‌استیشن فشار دهید؛ قطعا کار نمی‌کند!

مقایسه هارد فورک با سافت فورک

برای اینکه بتوانید در یک نگاه تفاوت این دو رویداد مهم را درک کنید، جدول زیر را برای شما آماده کرده‌ایم. این جدول به شما کمک می‌کند تا در زمان انتشار اخبار مربوط به فورک‌ها، متوجه شوید که با چه سطح از ریسک یا تغییری روبرو هستید.

ویژگی	هارد فورک (Hard Fork)	سافت فورک (Soft Fork)
سازگاری با نسخه قبل	خیر (ناسازگار)	بله (سازگار)
ریسک دوشاخه شدن شبکه	بسیار زیاد (احتمال ایجاد ارز جدید)	بسیار کم (تقریبا صفر)
اجبار برای آپدیت	اجباری (برای ماندن در شبکه جدید)	اختیاری (کاربران قدیمی حذف نمی‌شوند)
سختی اجرا	دشوار و پرچالش	آسان‌تر و کم‌دردسرتر
تاثیر روی قوانین	قوانین را گسترش می‌دهد یا تغییر می‌دهد	قوانین را محدودتر و دقیق‌تر می‌کند
نمونه مشهور	بیت کوین و بیت کوین کش	آپدیت سگویت (SegWit) در بیت‌کوین

همان‌طور که می‌بینید، هارد فورک‌ها معمولا رویدادهای پرسروصداتری هستند و می‌توانند منجر به تولد ارزهای جدید شوند، در حالی که سافت فورک‌ها بیشتر شبیه به تعمیرات و نگهداری‌های دوره‌ای برای بهبود عملکرد شبکه هستند که در سکوت و آرامش بیشتری انجام می‌شوند.

ریشه‌یابی؛ چرا هارد فورک‌ها اتفاق می‌افتند؟

شاید برایتان سوال شده باشد که چرا توسعه‌دهندگان و جامعه‌ی یک ارز دیجیتال باید به سراغ فرآیند سخت و پرریسکی مانند هارد فورک بروند؟ مگر نمی‌شود همه چیز را با صلح و آرامش حل کرد؟ واقعیت این است که هارد فورک‌ها هرگز بی‌دلیل رخ نمی‌دهند و معمولا آخرین راه حل برای مشکلات بزرگ هستند.

اگر بخواهیم بلاک چین را به یک ساختمان تشبیه کنیم، گاهی اوقات تعمیرات سطحی (سافت فورک) کافی نیست و برای جلوگیری از ریزش ساختمان یا اضافه کردن طبقات جدید، نیاز است که پی‌ریزی و اسکلت ساختمان را تغییر دهیم. به طور کلی، سه دلیل اصلی وجود دارد که باعث می‌شود یک شبکه به نقطه‌ی هارد فورک برسد.

افزودن قابلیت‌های جدید و ارتقای فنی

رایج‌ترین و مثبت‌ترین دلیل برای انجام هارد فورک، پیشرفت تکنولوژی است. دنیای دیجیتال با سرعت سرسام‌آوری حرکت می‌کند و شبکه‌های بلاک چین هم برای اینکه قدیمی و بلااستفاده نشوند، باید خودشان را به‌روز نگه دارند. گاهی اوقات توسعه‌دهندگان قصد دارند قابلیت‌هایی را اضافه کنند که با ساختار قدیمی ناسازگار است. برای مثال:

• افزایش سرعت: شاید شبکه نیاز داشته باشد که تعداد تراکنش‌های بیشتری را در ثانیه پردازش کند تا کاربران در صف‌های طولانی منتظر نمانند.
• کاهش کارمزدها: ممکن است هزینه‌ی ارسال پول آنقدر زیاد شده باشد که کاربران فراری شوند و نیاز به تغییر ساختار برای ارزان‌تر شدن خدمات باشد.
• ویژگی‌های امنیتی: اضافه کردن لایه‌های محافظتی جدید برای مقابله با کامپیوترهای کوانتومی یا هکرهای پیشرفته.

در این حالت، هارد فورک شبیه به ارتقای کنسول بازی از نسل قدیم به نسل جدید است؛ شما مجبورید سخت‌افزار (قوانین) را عوض کنید تا بتوانید بازی‌های باکیفیت‌تر (تراکنش‌های بهتر) را اجرا کنید.

اختلاف نظر در جامعه و تیم توسعه

همیشه همه چیز با صلح و دوستی پیش نمی‌رود. یکی از ویژگی‌های اصلی بلاک چین، عدم وجود یک رئیس واحد است. قدرت در دست جامعه پخش شده است و همین موضوع گاهی باعث ایجاد دعواهای بزرگ می‌شود. تصور کنید اعضای یک گروه موسیقی محبوب بر سر سبک آلبوم بعدی به اختلاف بخورند؛ نیمی از گروه بخواهند راک بزنند و نیمی دیگر پاپ! اگر نتوانند توافق کنند، گروه از هم می‌پاشد و دو گروه جدید تشکیل می‌شود. در بلاک چین هم وقتی توسعه‌دهندگان و ماینرها (استخراج‌کنندگان) بر سر آینده‌ی ارز دیجیتال به توافق نرسند، راهشان را جدا می‌کنند.

• یک گروه معتقد است باید سایز بلاک (Block Size) یا همان ظرفیت ذخیره‌سازی داده‌ها در هر صفحه از دفتر کل را افزایش داد.
• گروه دیگر معتقد است این کار امنیت را به خطر می‌اندازد.

نتیجه؟ هر کدام راه خود را می‌روند و یک ارز دیجیتال به دو ارز متفاوت تبدیل می‌شود. این نوع هارد فورک‌ها معمولا جنجالی‌ترین نوع هستند و باعث سردرگمی کاربران می‌شوند.

جبران خسارت‌های امنیتی و هک‌ها

این مورد کمی بحث‌برانگیز و البته نادر است، اما در تاریخ ارزهای دیجیتال اتفاق افتاده است. فلسفه‌ی اصلی بلاک چین این است که تراکنش‌ها غیر قابل برگشت هستند. یعنی اگر پولی فرستاده شد، دیگر نمی‌توان آن را پس گرفت. اما اگر یک هکر بتواند میلیون‌ها دلار سرمایه‌ی مردم را به دلیل یک باگ یا حفره‌ی امنیتی در کدنویسی بدزدد، چه؟ در این شرایط بحرانی، جامعه‌ی آن ارز دیجیتال بر سر یک دوراهی اخلاقی و فنی قرار می‌گیرد:

• پایبندی به اصول: بگویند دزدی اتفاق افتاده اما چون بلاک چین تغییرناپذیر است، کاری نمی‌کنیم.
• نجات سرمایه: یک هارد فورک انجام دهند تا تاریخچه را به عقب برگردانند (مثل لود کردن سیو بازی قبل از باختن) و پول‌های دزدیده شده را بی‌اعتبار کرده یا به صاحبانشان بازگردانند.

انواع هارد فورک؛ از برنامه‌ریزی شده تا جنجالی

حالا که متوجه شدیم هارد فورک چیست و چرا اتفاق می‌افتد، باید بدانیم که همه‌ی هارد فورک‌ها شبیه به هم نیستند. برخی از آن‌ها مانند یک جشن تولد از قبل برنامه‌ریزی شده‌اند و همه منتظرش هستند، اما برخی دیگر شبیه به یک دعوای خانوادگی بزرگ هستند که باعث قهر و جدایی می‌شود. شناخت این دسته‌بندی به شما کمک می‌کند تا وقتی خبری در مورد یک فورک می‌شنوید، بتوانید تشخیص دهید که باید نگران باشید یا خوشحال. به طور کلی هارد فورک‌ها به دو دسته‌ی اصلی تقسیم می‌شوند.

هارد فورک‌های برنامه‌ریزی شده (Planned Hard Forks)

این نوع فورک، دوستانه‌ترین و کم‌حاشیه‌ترین نوع تغییر در بلاک چین است. هارد فورک‌های برنامه‌ریزی شده بخشی از نقشه‌ی راه (Roadmap) پروژه هستند. یعنی تیم توسعه‌دهنده از ماه‌ها یا حتی سال‌ها قبل اعلام کرده است که برای بهبود شبکه، افزایش سرعت یا اضافه کردن قابلیت‌های امنیتی، در تاریخ مشخصی یک هارد فورک انجام خواهد داد. در این حالت:

• تمام جامعه‌ی کاربری، نودها و ماینرها با این تغییر موافق هستند.
• هدف اصلی، ارتقای شبکه است، نه اختلاف نظر.
• پس از انجام این فورک، زنجیره‌ی قدیمی رها می‌شود و می‌میرد. همه به زنجیره‌ی جدید کوچ می‌کنند و ارز دیجیتال جدیدی تولید نمی‌شود.

برای درک بهتر، این وضعیت را شبیه به آپدیت سیستم‌عامل اندروید یا iOS در نظر بگیرید. وقتی نسخه‌ی جدید می‌آید، شما و تمام دوستان‌تان گوشی خود را آپدیت می‌کنید و دیگر کسی از نسخه‌ی قدیمی و پر از ایراد استفاده نمی‌کند. شبکه اتریوم بارها برای ارتقای خود از این روش استفاده کرده است.

هارد فورک‌های بحث‌برانگیز (Contentious Hard Forks)

این نوع فورک دقیقا همان جایی است که درام و حاشیه آغاز می‌شود! هارد فورک بحث‌برانگیز زمانی رخ می‌دهد که اختلاف نظر عمیقی بین اعضای جامعه (توسعه‌دهندگان، ماینرها و کاربران) وجود داشته باشد. فرض کنید گروهی از توسعه‌دهندگان معتقدند که برای بهتر شدن ارز دیجیتال، باید یک قانون خاص را تغییر داد، اما گروهی دیگر به شدت با این تغییر مخالف هستند و آن را خطرناک می‌دانند. وقتی هیچ‌کدام از طرفین حاضر به کوتاه آمدن نباشند، شبکه دوپاره می‌شود:

• گروه اول کدها را تغییر می‌دهند و زنجیره‌ی خودشان را می‌سازند.
• گروه دوم روی همان کدهای قدیمی و زنجیره‌ی اصلی باقی می‌مانند.

در اینجا برخلاف حالت برنامه‌ریزی شده، زنجیره‌ی قدیمی نمی‌میرد. هر دو زنجیره به صورت موازی و با طرفداران خاص خودشان به حیات ادامه می‌دهند. اینجاست که ما شاهد تولد یک ارز دیجیتال جدید هستیم.

اسپین‌آف کوین‌ها (Spin-off Coins) یا ارزهای مشتق شده

این بخش شاید جذاب‌ترین قسمت برای کاربران عادی باشد، زیرا بوی پول می‌دهد! وقتی یک هارد فورک بحث‌برانگیز رخ می‌دهد و شبکه دو تکه می‌شود، یک ارز جدید متولد می‌شود که به آن اسپین‌آف کوین می‌گویند. اسپین‌آف (Spin-off) در دنیای سرگرمی یعنی ساختن یک اثر جدید بر اساس یک اثر قدیمی؛ مثل سریالی که بر اساس شخصیت یک فیلم سینمایی ساخته می‌شود.

در دنیای کریپتو، اسپین‌آف کوین ارزی است که از دل ارز اصلی بیرون آمده است. نکته‌ی بسیار مهم و جذاب ماجرا اینجاست که چون این ارز جدید تاریخچه‌ی تراکنش‌های ارز قبلی را دارد، کسانی که در زمان فورک، ارز اصلی را داشتند، معمولا به همان مقدار از ارز جدید هم دریافت می‌کنند. بیایید با یک مثال از بازی‌های کامپیوتری موضوع را روشن کنیم:

فرض کنید شما در یک بازی مرحله‌ی 50 هستید و فایل ذخیره‌ی بازی (Save File) را کپی می‌کنید. حالا دو فایل ذخیره دارید. در یکی بازی را به سبک جنگجو ادامه می‌دهید و در دیگری به سبک جادوگر. شما بدون اینکه هزینه‌ی اضافه‌ای بدهید، صاحب دو مسیر بازی متفاوت شده‌اید که هر دو تا مرحله‌ی 50 دقیقا شبیه هم بودند، اما از آنجا به بعد راهشان جدا شده است.

بنابراین، اسپین‌آف کوین‌ها ارزهایی هستند که در نتیجه‌ی عدم توافق و جدایی زنجیره‌ها به وجود می‌آیند و کاربران می‌توانند به عنوان یک دارایی جدید (و گاهی رایگان) روی آن‌ها حساب کنند.

بررسی تاریخی؛ معروف‌ترین هارد فورک‌های دنیای کریپتو

شنیدن تئوری‌ها همیشه خوب است، اما هیچ چیز مانند مرور تاریخچه‌ی واقعی نمی‌تواند عمق یک ماجرا را نشان دهد. در دنیای پرهیاهوی ارزهای دیجیتال، هارد فورک‌ها بارها مسیر بازار را تغییر داده‌اند، باعث تولد ارزهای جدید شده‌اند و حتی گاهی دوستی‌های قدیمی بین توسعه‌دهندگان را به دشمنی تبدیل کرده‌اند. بیایید به سراغ چند مورد از جنجالی‌ترین و مهم‌ترین هارد فورک‌های تاریخ برویم که هر سرمایه‌گذار و علاقه‌مند به این حوزه باید آن‌ها را بشناسد.

جنگ سایز بلاک؛ داستان تولد بیت کوین کش (BCH)

بدون شک معروف‌ترین هارد فورک تاریخ، مربوط به پادشاه ارزهای دیجیتال یعنی بیت کوین است. در سال 2017، بیت کوین با مشکل بزرگی به نام کندی سرعت و کارمزدهای بالا روبرو شد. شبکه شلوغ شده بود و کاربران ناراضی بودند. جامعه‌ی بیت کوین به دو دسته تقسیم شد:

• دسته اول (سنت‌گرایان): معتقد بودند ساختار اصلی بیت کوین نباید دست بخورد و برای حل مشکل باید از روش‌های جانبی و لایه‌های دوم استفاده کرد.
• دسته دوم (اصلاح‌طلبان): معتقد بودند راه‌حل ساده است؛ باید سایز بلاک (Block Size) یا همان ظرفیت هر صفحه از دفتر کل را افزایش دهیم تا تراکنش‌های بیشتری در آن جا شود.

این اختلاف نظر که به جنگ سایز بلاک معروف شد، ماه‌ها طول کشید و در نهایت چون توافقی حاصل نشد، در آگوست 2017 هارد فورک رخ داد. دسته دوم راهشان را جدا کردند و ارز جدیدی به نام بیت کوین کش (Bitcoin Cash) را ساختند.

بیت کوین کش دقیقاً همان کدهای بیت کوین را دارد، با این تفاوت که سایز بلاک‌های آن بزرگ‌تر است (مانند اتوبوسی که صندلی‌های بیشتری نسبت به یک سواری دارد). کسانی که در آن زمان بیت کوین داشتند، به همان تعداد بیت کوین کش رایگان دریافت کردند.

سرقت بزرگ و تولد اتریوم کلاسیک (ETC)

داستان اتریوم اما کمی دراماتیک‌تر و شبیه به فیلم‌های جنایی است. در سال 2016، یک پروژه بسیار بزرگ و انقلابی به نام «The DAO» روی شبکه‌ی اتریوم راه‌اندازی شد که سرمایه‌ی عظیمی را جذب کرد. اما متاسفانه یک هکر باهوش توانست با پیدا کردن یک نقص فنی، حدود 50 میلیون دلار از سرمایه‌ی مردم را به سرقت ببرد. این اتفاق جامعه‌ی اتریوم را در شوک فرو برد و آن‌ها را بر سر یک دوراهی اخلاقی قرار داد:

• مداخله نکردن: عده‌ای معتقد بودند «کد قانون است» و نباید در بلاک چین دست برد، حتی اگر دزدی شده باشد. این گروه می‌خواستند به تاریخچه وفادار بمانند.
• نجات سرمایه: ویتالیک بوترین (خالق اتریوم) و اکثریت جامعه تصمیم گرفتند برای نجات پول مردم، یک هارد فورک انجام دهند و تاریخچه را به قبل از دزدی برگردانند.

نتیجه این شد که زنجیره‌ی جدید که امروز آن را به نام اتریوم (ETH) می‌شناسیم، دزدی را پاک کرد و به راهش ادامه داد. اما گروه اول که مخالف تغییر بودند، روی زنجیره‌ی قدیمی ماندند و آن زنجیره با نام اتریوم کلاسیک (Ethereum Classic) به حیات خود ادامه داد. پس اتریوم کلاسیک در واقع همان اتریوم اصلی و دست‌نخورده است که سرقت در آن باقی مانده است!

سایر انشعابات معروف (لایت کوین کش و بیت کوین گلد)

به جز دو مورد بالا، فورک‌های دیگری هم بوده‌اند که شاید سروصدای کمتری کرده باشند اما اهداف جالبی داشته‌اند:

• بیت کوین گلد (Bitcoin Gold): این ارز با نماد BTG، یکی دیگر از فرزندان بیت کوین است. هدف سازندگان آن مقابله با دستگاه‌های استخراج صنعتی و گران‌قیمت بود. آن‌ها می‌خواستند استخراج بیت کوین را دوباره دموکراتیک کنند تا مردم عادی هم بتوانند با کارت‌های گرافیک معمولی (GPU) ارز استخراج کنند.
• لایت کوین کش (Litecoin Cash): حتی ارز محبوبی مثل لایت کوین هم از هارد فورک در امان نبوده است. توسعه‌دهندگان این پروژه ادعا کردند که می‌خواهند سرعت لایت کوین را بیشتر و استخراج آن را بهینه‌تر کنند.

این مثال‌ها نشان می‌دهند که هارد فورک همیشه یک اتفاق بد یا شکست نیست؛ بلکه مکانیزمی است برای تکامل، حل اختلاف و گاهی اوقات نجات سرمایه‌ی کاربران در دنیای غیرمتمرکز.

تاثیر هارد فورک بر قیمت و دارایی کاربران

شاید جذاب‌ترین و البته پراسترس‌ترین بخش ماجرا برای هر سرمایه‌گذاری، تاثیر این رویدادهای فنی بر موجودی کیف پولش باشد. وقتی خبر یک هارد فورک منتشر می‌شود، معمولا هیجان بازار بالا می‌گیرد و سوالات زیادی مطرح می‌شود: آیا پولدار می‌شویم؟ آیا باید سریع بفروشیم؟ در این بخش، تاثیرات مالی هارد فورک را بررسی می‌کنیم تا بتوانید تصمیمات هوشمندانه‌تری برای سرمایه‌ی خود بگیرید.

آیا با هارد فورک پول ما دو برابر می‌شود؟ (ماجرای کوین‌های رایگان)

این یکی از رایج‌ترین تصورات و شاید شیرین‌ترین شایعات دنیای کریپتو است. پاسخ کوتاه این است: تعداد کوین‌های شما ممکن است دو برابر شود، اما ارزش کل دارایی‌تان لزوما دو برابر نمی‌شود.

اجازه دهید ساده‌تر توضیح دهیم. وقتی یک هارد فورک منجر به جدایی زنجیره و تولید یک ارز جدید می‌شود (مثل داستان بیت کوین و بیت کوین کش)، اگر شما قبل از لحظه‌ی فورک، خرید بیت کوین انجام داده اید و در کیف پولتان این ارز را داشتید، سیستم به همان تعداد به شما ارز جدید می‌دهد. یعنی اگر 1 بیت کوین داشتید، حالا 1 بیت کوین و 1 بیت کوین کش دارید. اما چرا پولتان دو برابر نشده است؟

• ارزش متفاوت: ارز جدید معمولا قیمت بسیار کمتری نسبت به ارز اصلی دارد.
• تقسیم ارزش: گاهی اوقات با تولد ارز جدید، مقداری از ارزش و سرمایه‌ی ارز قدیمی به سمت ارز جدید کوچ می‌کند و قیمت ارز اصلی کمی افت می‌کند.

بنابراین، شما صاحب «کوین‌های رایگان» می‌شوید که می‌توانید آن‌ها را بفروشید یا نگه دارید، اما این به معنای دو برابر شدن ناگهانی ثروت شما نیست. این کوین‌ها پاداشی برای وفاداری شما به شبکه هستند.

نوسانات شدید قیمت قبل و بعد از رویداد

هارد فورک‌ها همیشه با ایجاد امواج بزرگ در بازار همراه هستند. اگر معامله‌گر یا تریدر هستید، باید در این بازه زمانی بسیار محتاط باشید. معمولا رفتار قیمت به دو صورت زیر است:

• قبل از رویداد (تب خرید): وقتی اعلام می‌شود که قرار است یک هارد فورک رخ دهد و دارندگان ارز، کوین رایگان دریافت کنند، بسیاری از مردم برای خرید آن ارز هجوم می‌برند. این افزایش تقاضا معمولا باعث افزایش قیمت در روزهای منتهی به فورک می‌شود.
• بعد از رویداد (فشار فروش): به محض اینکه فورک انجام شد و کوین‌های رایگان توزیع شدند، بسیاری از افراد که فقط برای گرفتن سود لحظه‌ای آمده بودند، دارایی خود را می‌فروشند. این موضوع می‌تواند باعث ریزش ناگهانی قیمت ارز اصلی و ارز جدید شود.

واکنش صرافی‌ها به هارد فورک؛ توقف واریز و برداشت

اگر در روزهای نزدیک به هارد فورک سعی کنید از صرافی ارز دیجیتال خود (چه ایرانی و چه خارجی) استفاده کنید، احتمالا با پیام «توقف موقت واریز و برداشت» روبرو می‌شوید. اصلا نگران نباشید؛ این نشانه امنیت است نه کلاهبرداری. صرافی‌ها برای حفاظت از دارایی کاربران، اقدامات زیر را انجام می‌دهند:

• اسنپ‌شات (Snapshot): در لحظه‌ی دقیق فورک، صرافی باید از موجودی تمام کاربران یک عکس یا کپی بگیرد تا بداند به هر کس چقدر کوین جدید تعلق می‌گیرد.
• جلوگیری از خطا: در لحظات جدا شدن زنجیره‌ها، شبکه ناپایدار است. برای جلوگیری از گم شدن پول یا حملات فنی، صرافی‌ها درگاه‌ها را می‌بندند.

توصیه‌ی ما این است که اگر قصد جا به جایی یا فروش ارز دیجیتال دارید، حتما این کار را چند روز قبل از هارد فورک انجام دهید و منتظر لحظه‌ی آخر نباشید، چون ممکن است پولتان در کیف پول صرافی قفل شود تا زمانی که شبکه دوباره پایدار گردد.

خطرات و ریسک‌ها؛ امنیت سرمایه در زمان فورک

همیشه شنیده‌ایم که پیشگیری بهتر از درمان است و این جمله در دنیای ارزهای دیجیتال حکم مرگ و زندگی را دارد. درست است که هارد فورک‌ها فرصت‌هایی برای سودآوری هستند، اما اگر بی‌احتیاط باشید، می‌توانند به کابوسی برای از دست دادن دارایی تبدیل شوند. در این بخش، خطرات پنهانی را که در کمین سرمایه‌ی شما نشسته‌اند بررسی می‌کنیم و روش‌های مقابله با آن‌ها را یاد می‌گیریم.

حمله بازپخش یا Replay Attack چیست؟

یکی از فنی‌ترین و عجیب‌ترین خطراتی که بلافاصله پس از هارد فورک تهدیدتان می‌کند، حمله بازپخش (Replay Attack) نام دارد. بیایید این مفهوم را با یک مثال ساده از دنیای واقعی باز کنیم.

فرض کنید شما یک چک بانکی برای دوست‌تان می‌نویسید تا از حساب «بانک الف» مبلغی را برداشت کند. حالا تصور کنید یک کپی دقیق از این چک به دست «بانک ب» می‌رسد و چون امضا و مشخصات شما در هر دو بانک یکی است، «بانک ب» هم همان مبلغ را از حساب دیگرتان کم می‌کند! شما قصد داشتید فقط یک بار پول پرداخت کنید، اما دو بار از حساب‌تان کسر شد.

در دنیای بلاک چین، زمانی که زنجیره دوپاره می‌شود (مثلا بیت کوین و بیت کوین کش)، آدرس کیف پول و کلیدهای خصوصی شما در هر دو شبکه یکسان است.

• شما می‌خواهید مقداری بیت کوین برای کسی بفرستید.
• این تراکنش در شبکه‌ی بیت کوین ثبت می‌شود.
• اما چون شبکه‌ی جدید (بیت کوین کش) ساختار مشابهی دارد، ممکن است همان تراکنش را دریافت کرده و به صورت خودکار (یا توسط یک هکر) در شبکه‌ی خودش اجرا کند.

نتیجه؟ شما بدون اینکه بخواهید، در هر دو شبکه پول خرج کرده‌اید و کوین‌های شبکه‌ی جدید را ناخواسته از دست داده‌اید. البته خوشبختانه امروزه اکثر فورک‌های معتبر قابلیتی به نام محافظت در برابر بازپخش (Replay Protection) را اضافه می‌کنند تا جلوی این تداخل را بگیرند، اما احتیاط همیشه شرط عقل است.

کلاهبرداری‌های مرتبط با دریافت کوین رایگان (Claiming Forks)

خطرناک‌تر از باگ‌های فنی، کلاهبردارانی هستند که روی طمع کاربران حساب باز می‌کنند. همان‌طور که گفتیم، در برخی هارد فورک‌ها به دارندگان ارز قبلی، ارز جدید هدیه داده می‌شود. فرآیند دریافت این ارز را Claim کردن می‌گویند.

کلاهبرداران با راه‌اندازی سایت‌ها، کانال‌های تلگرامی یا کیف پول‌های جعلی، ادعا می‌کنند که: «برای دریافت سریع کوین‌های رایگان خود، همین حالا وارد لینک زیر شوید و کلید خصوصی (Private Key - رمز اصلی و محرمانه‌ای که مالکیت شما را ثابت می‌کند) یا کلمات بازیابی کیف پول‌تان را وارد کنید.» به خاطر داشته باشید:

• هرگز و تحت هیچ شرایطی، کلید خصوصی یا عبارات امنیتی 12 یا 24 کلمه‌ای خود را در اختیار هیچ سایت یا نرم‌افزاری قرار ندهید.
• هر کسی که برای واریز سود یا کوین رایگان از شما رمز عبور بخواهد، قطعا کلاهبردار است. تنها چیزی که برای دریافت وجه نیاز دارید، آدرس عمومی کیف پول است (که شبیه شماره کارت بانکی است).

راهکارهای محافظت از کیف پول در زمان وقوع فورک

برای اینکه با خیالی آسوده از این دوران گذر کنید و امنیت دارایی‌تان به خطر نیفتد، کافی است این چند قانون طلایی را رعایت کنید:

• صبر کنید و عجله نکنید: بهترین استراتژی در زمان هارد فورک، انجام ندادن هیچ‌کاری است! تا زمانی که شبکه به ثبات نرسیده و تکلیف زنجیره‌ها مشخص نشده، از انجام تراکنش (واریز یا برداشت) خودداری کنید.
• استفاده از کیف پول‌های معتبر: دارایی خود را در کیف پول‌های شخصی امن (مانند تراست ولت یا کیف پول‌های سخت‌افزاری) نگه دارید. اگر دارایی شما در صرافی باشد، اختیار آن دست صرافی است و باید منتظر تصمیمات آن‌ها بمانید.
• بررسی قابلیت محافظت در برابر بازپخش: قبل از اینکه بخواهید کوین‌های جدید را جابه‌جا کنید، اخبار رسمی توسعه‌دهندگان را چک کنید و مطمئن شوید که ویژگی Replay Protection در شبکه فعال شده است.
• ایمن‌سازی کلیدها: اگر می‌خواهید کوین‌های جدید را دریافت کنید (Claim کنید)، ابتدا دارایی اصلی خود را به یک کیف پول جدید و امن دیگر منتقل کنید، و سپس با کیف پول خالی‌شده (که هنوز سابقه‌ی موجودی دارد) اقدام به دریافت کوین‌های جدید کنید. با این کار، حتی اگر در دام کلاهبرداران بیفتید، اصل سرمایه‌ی شما در جای دیگری امن است.

مزایا و معایب هارد فورک برای اکوسیستم ارز دیجیتال

هارد فورک را می‌توان یک شمشیر دو لبه در دنیای تکنولوژی دانست. از یک سو، این رویداد نشان‌دهنده‌ی پویایی، آزادی و دموکراسی در شبکه‌های بلاک چین است؛ جایی که هیچ نهاد مرکزی نمی‌تواند تصمیماتش را به زور به دیگران تحمیل کند. اما از سوی دیگر، همین آزادی عمل می‌تواند باعث ایجاد هرج‌ومرج، تفرقه و سردرگمی در بین کاربران شود.

برای اینکه بتوانید قضاوت درستی داشته باشید، باید بدانید که هارد فورک صرفا یک ابزار فنی نیست، بلکه تاثیرات عمیقی بر اقتصاد و جامعه‌ی آن ارز دیجیتال می‌گذارد. در جدول زیر، کفه ترازو را بررسی کرده‌ایم و مهم‌ترین نقاط قوت و ضعف این پدیده را به زبان ساده در مقابل هم قرار داده‌ایم تا با یک نگاه متوجه شوید که این تغییر بزرگ چه هزینه‌ها و چه فایده‌هایی برای اکوسیستم دارد.

مزایا و نقاط قوت	معایب و نقاط ضعف
افزایش تمرکززدایی: هارد فورک به گروه‌های مختلف اجازه می‌دهد تا اگر با مسیر اصلی مخالف هستند، راه خودشان را بروند و قدرتی در انحصار یک گروه خاص باقی نماند.	سردرگمی کاربران: وقتی یک ارز به دو ارز تبدیل می‌شود، بسیاری از کاربران تازه‌کار گیج می‌شوند که کدام‌یک واقعی است و ممکن است اشتباها روی نسخه‌ی کم‌ارزش‌تر سرمایه‌گذاری کنند.
ایجاد نوآوری: هارد فورک به توسعه‌دهندگان اجازه می‌دهد تا قابلیت‌های پیشرفته، سرعت بالاتر و امنیت بهتری را بدون محدودیت‌های قبلی به شبکه اضافه کنند.	رقیق شدن سرمایه: وقتی جامعه‌ی یک ارز دیجیتال دوپاره می‌شود، قدرت پردازش (هش ریت) و سرمایه‌ی موجود در بازار هم تقسیم می‌شود.
حق انتخاب جامعه: در سیستم‌های سنتی، شما مجبورید قوانین را بپذیرید. اما هارد فورک این قدرت را می‌دهد که به نسخه‌ای که بیشتر قبول دارید رای دهید.	شکاف امنیتی: در روزها و هفته‌های ابتدایی پس از فورک، شبکه ناپایدار است.

منابع:

Coinmarketcap

Investopedia

Binance