مفهوم بازپرداخت گس در اتریوم؛ چرا شبکه بخشی از هزینه پرداختی را برمی‌گرداند؟

کاربری که امروز برای مدیریت هزینه‌های خود وارد بازار رمزارزها می‌شود، ممکن است در انجمن‌ها یا مقالات قدیمی، مطالبی درباره‌ی استفاده از توکن‌های گس برای کاهش کارمزدهای سنگین بخواند. او با صرف زمان و انرژی زیاد تلاش می‌کند این ترفندها را روی تراکنش‌های خود پیاده کند، اما در نهایت با خطاهای پی‌درپی و هزینه‌های از دست‌رفته مواجه می‌شود؛ چرا که نمی‌داند قوانین بازی اتریوم مدت‌هاست تغییر کرده است. ما در این مطلب، علاوه بر بررسی مفهوم بازپرداخت گس، داستان پیدایش این توکن‌های دردسرساز و وضعیت فعلی قوانین شبکه را شفاف می‌کنیم تا وقت و سرمایه‌ی خود را روی روش‌های منسوخ‌شده هدر ندهید.

آشنایی با مفهوم بازپرداخت گس در شبکه‌ی اتریوم

برای ورود به دنیای رمزارزها و فعالیت در شبکه‌ی اتریوم، درک برخی مفاهیم پایه‌ای بسیار ضروری است. یکی از این مفاهیم مهم، سازوکار پرداخت کارمزدها و بازگشت هزینه‌های مازاد است که اگر به درستی آن را بشناسیم، مدیریت سرمایه‌ی ما بسیار هوشمندانه‌تر خواهد شد.

گس اتریوم چیست و چرا برای تراکنش‌ها هزینه می‌پردازیم؟

تصور کنید می‌خواهید با ماشین خود به مسافرت بروید. برای حرکت کردن، ماشین شما قطعا به بنزین نیاز دارد. در دنیای رمزارزها، شبکه‌ی اتریوم هم دقیقا مثل یک ماشین غول‌پیکر است که برای انجام هر کاری به سوخت نیاز دارد. این سوخت در اتریوم، گس (Gas یا هزینه‌ی پردازش محاسبات شبکه) نامیده می‌شود.

وقتی شما می‌خواهید مقداری ارز دیجیتال منتقل کنید یا با یک قرارداد هوشمند کار کنید، رایانه‌هایی در سراسر جهان باید این عملیات را پردازش و تایید کنند. هزینه‌ی گس در واقع دستمزد همین رایانه‌ها است که برای فعال نگه داشتن شبکه زحمت می‌کشند. اگر این هزینه‌ی اولیه را نپردازید، هیچکس انگیزه‌ای برای تایید تراکنش شما نخواهد داشت و درخواست شما هرگز انجام نمی‌شود.

مفهوم دقیق بازپرداخت گس یا Gas Refund چیست؟

حالا که می‌دانیم گس چیست، بیایید ببینیم بازپرداخت گس (Gas Refund) چه معنایی دارد. خیلی از کاربران مبتدی تصور می‌کنند که این ویژگی شبیه به تخفیف ویژه یا بازگشت پول در خریدهای روزمره است، اما مکانیزم آن کاملا متفاوت است.

فرض کنید برای خرید یک کالای ۷۰ هزار تومانی، یک اسکناس ۱۰۰ هزار تومانی به فروشنده می‌دهید. فروشنده کالا را به شما می‌دهد و ۳۰ هزار تومان باقی‌مانده را به جیب شما برمی‌گرداند. بازپرداخت گس در شبکه‌ی اتریوم دقیقا همین است! شما برای انجام یک تراکنش، حداکثر مقدار گس (Gas Limit) را مشخص می‌کنید. شبکه تراکنش شما را بررسی می‌کند و اگر برای انجام کار شما به انرژی کمتری نیاز داشته باشد، مقدار گس اضافه و مصرف‌نشده را در همان لحظه به کیف پول شما برمی‌گرداند. پس در واقع، پولی به عنوان جایزه یا تخفیف به شما هدیه داده نمی‌شود، بلکه فقط اضافه‌ی پول خودتان به شما پس داده می‌شود تا هزینه‌ی اضافی پرداخت نکرده باشید.

هدف اولیه‌ی اتریوم از ایجاد سیستم بازپرداخت گس چه بود؟

شاید بپرسید چرا شبکه‌ی اتریوم از همان ابتدا دقیقا مقدار مورد نیاز را کسر نمی‌کند و این سیستم پس دادن بقیه‌ی پول را طراحی کرده است؟ دلیل اصلی این موضوع، تشویق برنامه‌نویسان به تمیز نگه داشتن بلاکچین (Blockchain) بود.

فضای ذخیره‌سازی در اتریوم بسیار ارزشمند و البته محدود است. در روزهای اولیه‌ی اتریوم، توسعه‌دهندگان متوجه شدند که اطلاعات بی‌فایده و کدهای قدیمی زیادی در شبکه انباشته می‌شود که باعث کندی سیستم می‌گردد. برای حل این مشکل، اتریوم یک سیستم تشویقی بسیار جالب طراحی کرد که بر پایه‌ی بازپرداخت گس کار می‌کرد:

• تشویق به پاکسازی داده‌ها: اگر یک برنامه‌نویس کدهای اضافه یا اطلاعات بدون استفاده را از شبکه‌ی اتریوم پاک می‌کرد، شبکه به عنوان پاداش به او مقداری گس پس می‌داد.
• کاهش بار شبکه: با پاک شدن اطلاعات اضافه و آزادسازی حافظه، شبکه‌ی اتریوم بسیار سبک‌تر، سریع‌تر و کارآمدتر می‌شد.
• جلوگیری از اشغال دائمی فضا: این سیستم باعث می‌شد توسعه‌دهندگان از همان ابتدا کدهای خود را بهینه‌تر و تمیزتر بنویسند تا فضای اضافه‌ای را در شبکه‌ی اصلی اشغال نکنند.

در واقع، اتریوم در گذشته به کسانی که زباله‌های دیجیتال را از شبکه پاک می‌کردند، پاداش می‌داد تا خانه‌ی مشترک تمام کاربران همیشه مرتب و خلوت بماند و سرعت پردازش تراکنش‌ها افت نکند.

سازوکار اجرایی بازپرداخت گس چگونه است؟

حالا که با مفهوم کلی آشنا شدیم، وقت آن است که به پشت صحنه‌ی این سیستم نگاهی بیندازیم. درک این که شبکه‌ی اتریوم دقیقا چگونه محاسبه‌ی کارمزدها را انجام می‌دهد، به شما کمک می‌کند تا با اطمینان بیشتری در این فضا فعالیت کنید و دچار سردرگمی نشوید.

تفاوت کلیدی بازپرداخت گس با تخفیف یا کاهش مستقیم کارمزد تراکنش

بسیاری از کاربران فکر می‌کنند بازپرداخت گس به معنای ارزان‌تر شدن تراکنش از همان ابتدای کار است؛ اما این یک تصور اشتباه است. برای درک بهتر، تفاوت داشتن یک کارت تخفیف را با دریافت باقی‌مانده‌ی پول از فروشنده در نظر بگیرید.

وقتی شما یک کد تخفیف دارید، از همان ابتدا پول کمتری پرداخت می‌کنید. اما در شبکه‌ی اتریوم، شما باید در شروع کار تمام هزینه‌ی احتمالی را در کیف پول خود داشته باشید. شما برای هر تراکنش یک Gas Limit تعیین می‌کنید. شبکه ابتدا کل این مبلغ را از حساب شما کسر کرده یا اصطلاحا مسدود می‌کند تا مطمئن شود توانایی پرداخت کامل را دارید. سپس محاسبات تراکنش انجام می‌شود و تنها در پایان کار است که مقدار مصرف‌نشده محاسبه شده و به عنوان بازپرداخت به شما برگردانده می‌شود. پس شما نمی‌توانید با موجودی کمتر از حد نیاز اولیه، تراکنشی را آغاز کنید و به امید دریافت گس برگشتی باشید.

در چه شرایطی شبکه‌ی اتریوم بخشی از هزینه‌ی گس را برمی‌گرداند؟

بازگشت گس معمولا در دو حالت اصلی رخ می‌دهد. شناخت این دو حالت به شما نشان می‌دهد که چه زمانی باید منتظر برگشت پول خود باشید:

• بازگشت گس مازاد بر مصرف: این رایج‌ترین حالت برای کاربران عادی است. اگر شما حداکثر سوخت تراکنش خود را روی ۱۰۰ هزار واحد تنظیم کنید، اما شبکه‌ی اتریوم برای انجام کار شما تنها به ۶۰ هزار واحد نیاز داشته باشد، ۴۰ هزار واحد باقی‌مانده دست‌نخورده باقی می‌ماند و بلافاصله به کیف پول شما بازپرداخت می‌شود.
• پاک‌سازی فضای ذخیره‌سازی در قراردادهای هوشمند: در گذشته و قبل از به‌روزرسانی‌های جدید اتریوم، اگر برنامه‌نویسان داده‌های بدون استفاده را از روی بلاک‌چین پاک می‌کردند (مثلا یک متغیر قدیمی را حذف می‌کردند)، شبکه برای قدردانی از این آزادسازی فضا، مقداری گس به عنوان پاداش به آن‌ها بازمی‌گرداند. این کار باعث می‌شد دیتابیس (Database یا پایگاه داده‌ای که اطلاعات در آن ثبت می‌شود) شبکه‌ی اتریوم سبک‌تر و کارآمدتر بماند.

جدول مسیر کسر کارمزد اولیه، مصرف واقعی و بازگشت گس مازاد در یک تراکنش استاندارد

برای اینکه این مسیر کاملا در ذهن شما ثبت شود، در جدول زیر مراحل انجام یک تراکنش فرضی و نحوه‌ی محاسبه‌ی کارمزدها را مرحله به مرحله بررسی می‌کنیم:

مرحله	نام اقدام	توضیح ساده‌ی اتفاقی که در شبکه‌ی اتریوم می‌افتد
۱	شروع تراکنش و تعیین سقف	شما قصد ارسال رمزارز را دارید و سقف مصرف سوخت را روی ۵۰ هزار واحد تنظیم می‌کنید.
۲	کسر اولیه از حساب	شبکه بلافاصله هزینه‌ی معادل ۵۰ هزار واحد را از موجودی شما کسر می‌کند تا از توان پرداخت شما مطمئن شود.
۳	انجام محاسبات واقعی	ولیدیتورها (Validators یا رایانه‌هایی که وظیفه‌ی بررسی و تایید تراکنش‌ها را بر عهده دارند) کار را انجام می‌دهند و مشخص می‌شود که پردازش درخواست شما فقط به ۳۰ هزار واحد سوخت نیاز داشته است.
۴	بازپرداخت نهایی	شبکه ۲۰ هزار واحد سوخت مصرف‌نشده را در همان لحظه آزاد کرده و به موجودی کیف پول شما اضافه می‌کند تا هزینه‌ی اضافه‌ای پرداخت نکرده باشید.

ارتباط Gas Refund با قراردادهای هوشمند

در بخش‌های قبلی اشاره کردیم که قراردادهای هوشمند کدهایی هستند که به صورت خودکار در شبکه اجرا می‌شوند. حالا می‌خواهیم ببینیم این برنامه‌های هوشمند چه ارتباطی با دریافت کارمزد برگشتی یا همان بازپرداخت گس دارند. وقتی شما یک رمزارز را به سادگی برای دوست خود می‌فرستید، همه‌چیز ساده و مشخص است؛ اما وقتی با یک قرارداد هوشمند پیچیده کار می‌کنید، پای ذخیره کردن اطلاعات به میان می‌آید و دقیقا در همین نقطه است که سیستم بازپرداخت گس وارد عمل می‌شود.

پاکسازی داده‌های بلااستفاده و بهینه‌سازی فضای ذخیره‌سازی شبکه

شبکه‌ی اتریوم را مانند یک هارد دیسک (Hard Disk یا فضای فیزیکی برای ذخیره‌سازی اطلاعات در رایانه) عمومی و جهانی تصور کنید که تمام رایانه‌های شبکه باید اطلاعات آن را همیشه در خود نگه دارند. از آنجایی که ظرفیت این فضای ذخیره‌سازی در دنیای بلاک‌چین بسیار محدود و گران‌قیمت است، انباشته شدن اطلاعات بی‌استفاده می‌تواند باعث کندی و سنگینی کل شبکه شود.

در روزهای ابتدایی شبکه‌ی اتریوم، طراحان این سیستم یک ایده‌ی بسیار جذاب برای حل این مشکل پیاده‌سازی کردند. آن‌ها قانونی گذاشتند که می‌گفت: اگر شما به عنوان یک برنامه‌نویس، اطلاعاتی که دیگر نیازی به آن‌ها نیست را از روی این فضای عمومی پاک کنید، ما به عنوان پاداش بخشی از هزینه‌ی کارمزد را به شما پس می‌دهیم.

این سازوکار درست شبیه به سیستم بازگرداندن شیشه‌های خالی نوشابه به سوپرمارکت و پس گرفتن مبلغ گرویی است! این پاداش مالی باعث می‌شد تا برنامه‌نویسان انگیزه پیدا کنند، خانه‌تکانی دیجیتال انجام دهند و کدهای خود را همیشه مرتب و سبک نگه دارند تا فضای شبکه‌ی اتریوم بیهوده اشغال نشود.

نقش دستورهای خاص برنامه‌نویسی مانند آزاد کردن حافظه در دریافت گس برگشتی

برای اینکه این سیستم تشویقی به درستی کار کند، توسعه‌دهندگان (Developers) باید از دستورات خاصی در کدهای خود استفاده می‌کردند. زمانی که یک توسعه‌دهنده از این دستورات برای پاک کردن ردپای دیجیتال خود استفاده می‌کرد، شبکه‌ی اتریوم به صورت خودکار مقداری گس به او بازمی‌گرداند.

از مهم‌ترین روش‌هایی که برنامه‌نویسان برای دریافت این پاداش استفاده می‌کردند، می‌توان به دو مورد زیر اشاره کرد:

• خالی کردن ظرف اطلاعات: در دنیای برنامه‌نویسی، اطلاعات در ظرف‌هایی به نام متغیر ذخیره می‌شوند. اگر برنامه‌نویس مقدار یک متغیر را به صفر تغییر می‌داد (یعنی آن ظرف دیجیتال را کاملا خالی می‌کرد)، شبکه این کار را به عنوان آزادسازی حافظه می‌شناخت و بخشی از گس مصرفی را به عنوان پاداش به او برمی‌گرداند.
• دستور تخریب خودکار (Self-Destruct): این یک دستور ویژه و قدرتمند بود که به برنامه‌نویس اجازه می‌داد یک قرارداد هوشمند را به طور کامل از روی شبکه‌ی اتریوم حذف و نابود کند. با اجرای این دستور، تمام اطلاعات مرتبط با آن قرارداد از روی شبکه پاک می‌شد و اتریوم نیز بالاترین میزان پاداش و بازپرداخت گس را برای این خانه‌تکانی اساسی به برنامه‌نویس پرداخت می‌کرد.

به این ترتیب، بازپرداخت گس در گذشته یک ابزار بسیار کارآمد برای تمیز نگه داشتن شبکه‌ی اتریوم بود که از طریق همین دستورات خاص برنامه‌نویسی اجرا می‌شد و به روان‌تر شدن عملکرد کل سیستم کمک شایانی می‌کرد.

چالش‌های سیستم بازپرداخت و پیدایش توکن‌های گس

هر جا که یک سیستم تشویقی و پاداش‌دهی وجود داشته باشد، همیشه افرادی پیدا می‌شوند که به دنبال پیدا کردن راه‌هایی برای دور زدن قوانین و کسب سود بیشتر باشند. سیستم بازپرداخت گس در شبکه‌ی اتریوم هم از این قاعده مستثنی نبود. با اینکه هدف اولیه‌ی این سیستم، پاک‌سازی و سبک کردن شبکه بود، اما خیلی زود به ابزاری برای درآمدزایی تبدیل شد و دردسرهای بزرگی را به وجود آورد.

توکن گس چیست و توسعه‌دهندگان چگونه از بازپرداخت‌ها کسب سود کردند؟

برای درک این موضوع، بیایید یک مثال ساده بزنیم. فرض کنید شما یک انبار بزرگ دارید و در فصل زمستان که قیمت یخ بسیار ارزان است، کل انبار خود را پر از آب و یخ می‌کنید. سپس در اوج گرمای تابستان که همه به یخ نیاز دارند و قیمت آن به شدت بالا رفته است، یخ‌های خود را با قیمت بسیار گران‌تری می‌فروشید.

برنامه‌نویسان شبکه‌ی اتریوم نیز دقیقا همین کار را با سوخت شبکه انجام دادند! آن‌ها متوجه شدند که در ساعات خلوت روز، هزینه‌ی تراکنش‌ها بسیار پایین است. بنابراین، در آن ساعات خلوت، شروع به ساختن اطلاعات بی‌معنی و کدهای توخالی در شبکه می‌کردند. سپس این کدهای بی‌مصرف را در قالب توکن بسته‌بندی کردند. به این دارایی‌های جدید، توکن گس گفته می‌شد.

وقتی شبکه شلوغ می‌شد و کارمزدها سر به فلک می‌کشید، این برنامه‌نویسان توکن‌های گس خود را از بین می‌بردند. همان‌طور که در بخش قبلی گفتیم، پاک کردن اطلاعات باعث دریافت پاداش یا همان بازپرداخت گس می‌شد. با این کار، توسعه‌دهندگان از یک آربیتراژ (Arbitrage یا کسب سود از طریق اختلاف قیمت یک دارایی در دو زمان یا مکان متفاوت) جذاب بهره‌مند می‌شدند و سودهای کلانی به جیب می‌زدند.

تاثیر مخرب توکن‌های گس بر افزایش شلوغی شبکه و کارمزد کاربران عادی

ایده‌ی ساخت توکن‌های گس شاید برای برنامه‌نویسان آن بسیار سودآور بود، اما برای شبکه‌ی اتریوم و کاربران عادی یک فاجعه‌ی تمام‌عیار به حساب می‌آمد. سیستمی که در ابتدا برای تمیز کردن شبکه طراحی شده بود، حالا خودش به بزرگ‌ترین عامل آلودگی و تولید زباله‌ی دیجیتال تبدیل شده بود.

این سوءاستفاده، تاثیرات مخربی به همراه داشت که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• پر شدن فضای ارزشمند شبکه: برنامه‌نویسان برای ذخیره‌ی گس ارزان، مدام در حال ساختن قراردادهای توخالی بودند. این کار باعث می‌شد حافظه‌ی شبکه‌ی اتریوم با سرعت عجیبی پر از داده‌های بی‌فایده شود.
• افزایش شدید کارمزدها برای همه: از آنجایی که افراد زیادی در حال ساخت و سوزاندن این توکن‌ها بودند، ترافیک شبکه به شدت بالا رفت. این شلوغی باعث شد تا یک کاربر مبتدی که فقط می‌خواست مقدار کمی رمزارز برای دوستش بفرستد، مجبور شود کارمزدهای نجومی و غیرمنطقی پرداخت کند.
• اشغال شدن جای تراکنش‌های واقعی: به جای اینکه شبکه‌ی اتریوم به پردازش تراکنش‌های مهم و واقعی بپردازد، بیشتر انرژی و زمان خود را صرف ایجاد و حذف اطلاعات بی‌معنی مربوط به توکن‌های گس می‌کرد.

در نهایت، این وضعیت آشفته باعث شد تا سازندگان اتریوم متوجه شوند که این سیستم پاداش‌دهی دارای یک نقص بزرگ است و باید هرچه سریع‌تر برای نجات شبکه‌ی اتریوم از دست توکن‌های گس، چاره‌ای اساسی بیندیشند.

تکامل شبکه‌ی اتریوم و وضعیت فعلی بازپرداخت گس

همان‌طور که در بخش‌های قبلی دیدیم، سوءاستفاده از سیستم پاداش‌دهی باعث شد تا شبکه‌ی اتریوم با ترافیک سنگین و کارمزدهای سرسام‌آوری روبه‌رو شود. توسعه‌دهندگان اصلی اتریوم که متوجه این بحران شده بودند، تصمیم گرفتند قوانین بازی را تغییر دهند تا شبکه را به حالت عادی، سالم و کاربردی خود برگردانند. این نجات و اصلاح، از طریق اعمال به‌روزرسانی‌های مهمی در کدهای شبکه انجام شد.

پروپوزال EIP-3529 و دلیل حذف بخش عمده‌ای از بازپرداخت‌های گس

برای حل ریشه‌ای مشکل توکن‌های گس، در تابستان سال ۲۰۲۱ میلادی یک پیشنهاد بسیار مهم به نام EIP-3529 (پیشنهاد بهبود اتریوم یا طرحی برنامه‌نویسی شده برای ارتقا و برطرف کردن مشکلات شبکه) مطرح و اجرا شد. این طرح، بخشی از یک به‌روزرسانی بزرگ و تاریخی به نام آپدیت لندن بود.

هدف اصلی این طرح، قطع کردن راه درآمدزایی کاذب از طریق تولید و حذف زباله‌های دیجیتال بود. با اجرای این پروپوزال، شبکه‌ی اتریوم پاداش‌های مربوط به پاک‌سازی اطلاعات متغیرها و همچنین دستور تخریب خودکار قراردادهای هوشمند را به شدت کاهش داد و در برخی موارد کاملا لغو کرد.

اگر بخواهیم به همان استعاره‌ی سوپرمارکت برگردیم، داستان از این قرار است، مدیر فروشگاه متوجه شد که مردم به جای خریدهای واقعی، فقط در حال احتکار شیشه‌های خالی در خانه‌ی خود هستند تا آن‌ها را در زمان شلوغی به فروشگاه بیاورند و پول گرویی را پس بگیرند. این کار باعث مسدود شدن در ورودی و کلافگی مشتریان واقعی شده بود. بنابراین، مدیر تصمیم گرفت قانون پرداخت پول برای بطری‌های خالی را لغو کند! با این قانون جدید، دیگر کسی انگیزه‌ای برای ساخت و از بین بردن توکن‌های گس نداشت و این مشکل برای همیشه برطرف شد.

وضعیت امروز: آیا همچنان می‌توانیم روی بازپرداخت گس حساب کنیم؟

با توجه به این تغییرات بزرگ، طبیعی است که برای یک کاربر مبتدی این سوال پیش بیاید که در حال حاضر وضعیت چگونه است؟ آیا ویژگی بازگشت سوخت به طور کامل از بین رفته است؟ برای روشن شدن این موضوع، باید دو حالت زیر را به صورت شفاف از هم تفکیک کنیم:

• پایان دوران پاداش‌ها و توکن‌های گس: دریافت جایزه برای پاک کردن کدهای اضافی تقریبا به پایان رسیده است. امروزه دیگر نمی‌توانید با استفاده از ترفندهای قدیمی توسعه‌دهندگان یا استفاده از توکن‌های گس، هزینه‌ی تراکنش‌های خود را کاهش دهید. این پرونده برای همیشه بسته شده است.
• بازگشت گس مصرف‌نشده‌ی کاربران عادی: این ویژگی که پایه‌ای‌ترین اصل تراکنش‌هاست، همچنان با قدرت کار می‌کند! همان‌طور که پیش‌تر گفتیم، اگر شما سقف گس تراکنش خود را روی عدد بالایی تنظیم کنید اما شبکه‌ی اتریوم برای انجام کار شما به مقدار کمتری انرژی نیاز داشته باشد، اضافه‌ی پول شما در همان لحظه به کیف پولتان برمی‌گردد. شما فقط هزینه‌ی سوخت واقعی که مصرف شده را می‌پردازید.

در نتیجه، اگر به عنوان یک کاربر تازه‌وارد به دنبال کاهش واقعی هزینه‌های خود در دنیای رمزارزها هستید، نباید روی سیستم‌های منسوخ‌شده‌ی بازپرداخت حساب کنید. به جای آن، بهترین و مدرن‌ترین راهکار، استفاده از شبکه‌های لایه‌ی دوم (راهکارهای هوشمندی که روی شبکه‌ی اصلی اتریوم ساخته شده‌اند تا تراکنش‌ها را به صورت گروهی، با سرعت بسیار بالاتر و هزینه‌ی فوق‌العاده کمتر پردازش کنند) مانند شبکه‌های آربیتروم یا آپتیمیزم است. این شبکه‌ها به شما اجازه می‌دهند از امنیت بی‌نظیر اتریوم استفاده کنید، اما کارمزد بسیار ناچیزی بپردازید.