ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) چیست؟ بررسی کاربردها، انواع و تفاوت با بیت‌کوین

در این مقاله، به زبان ساده بررسی می‌کنیم که ارز دیجیتال ملی دقیقاً چیست، چه تفاوتی با پول داخل کارت بانکی و بیت‌کوین دارد و چرا دولت‌ها اصرار دارند این مدل جدید پولی را جایگزین سیستم فعلی کنند.

ارز دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC چیست؟

دنیای پول و بانکداری در حال تغییر است و یکی از مهم‌ترین مفاهیمی که این روزها زیاد درباره‌ی آن می‌شنویم، ارز دیجیتال بانک مرکزی یا همان CBDC است. این عبارت مخفف Central Bank Digital Currency است. اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، CBDC همان پول رسمی یک کشور است، اما به شکل تمام‌دیجیتال.

برخلاف تصور بسیاری از افراد، ارز دیجیتال ملی با موجودی کارت های بانکی که هر روز از آن استفاده می‌کنیم، یا رمزارزهایی مثل بیت‌کوین تفاوت‌های بنیادی دارد. وقتی شما با کارت بانکی خرید می‌کنید، در واقع دارید عددی را در سرورهای یک بانک تجاری (مثل بانک ملی یا ملت) جابه‌جا می‌کنید؛ اما ارز دیجیتال بانک مرکزی، مستقیماً توسط خود بانک مرکزی صادر می‌شود و حکم همان اسکناس نقدی را دارد که در جیب شماست، با این تفاوت که دیگر کاغذی نیست و به شکل کدهای کامپیوتری در کیف پول دیجیتال شما قرار می‌گیرد.

تعریف ساده ارز دیجیتال ملی و ماهیت آن

ارز دیجیتال ملی، نسخه دیجیتالی پول فیات (Fiat Currency) یک کشور است. پول فیات همان پولی است که دولت آن را قانونی اعلام کرده و پشتوانه‌ی فیزیکی مثل طلا ندارد، بلکه اعتبارش را از دولت و اعتماد مردم می‌گیرد؛ مثل ریال ایران یا دلار آمریکا.

ماهیت ارز دیجیتال بانک مرکزی را می‌توان این‌گونه تصور کرد: فرض کنید بانک مرکزی به جای اینکه اسکناس چاپ کند و با کامیون به بانک‌ها بفرستد، کدهای دیجیتالی منحصر‌به‌فردی تولید می‌کند که دقیقاً همان ارزش را دارند. بنابراین، اگر شما 100 واحد ارز دیجیتال ملی داشته باشید، ارزش و اعتبار آن دقیقاً برابر با 100 واحد اسکناس کاغذی آن کشور است.

نکته‌ی کلیدی در ماهیت این ارز، تمرکزگرایی آن است. در دنیای رمزارزها مثل بیت‌کوین، هیچ نهاد مرکزی وجود ندارد و همه چیز توسط شبکه کاربران کنترل می‌شود؛ اما در دنیای ارز دیجیتال ملی، بانک مرکزی کنترل کامل بر تولید، توزیع و پیگیری این پول دارد.

ارز دیجیتال ملی چگونه کار می‌کند؟

عملکرد ارز دیجیتال بانک مرکزی به زیرساخت فنی آن بستگی دارد، اما کلیت ماجرا شبیه به یک سیستم حسابداری پیشرفته است. بانک مرکزی از یک پایگاه داده‌ی مرکزی یا فناوری دفتر کل توزیع‌شده (DLT) استفاده می‌کند. دفتر کل توزیع‌شده نوعی سیستم ثبت اطلاعات است که در آن داده‌ها به جای یک سرور، در چندین نقطه ذخیره می‌شوند تا امنیت و شفافیت بالاتر برود.

در این سیستم، مراحل کار معمولاً به این صورت است:

• صدور پول: بانک مرکزی کدهای دیجیتال را صادر می‌کند.
• توزیع: این ارزها از طریق بانک‌های تجاری یا مستقیماً به کیف پول‌های دیجیتال (Digital Wallets) شهروندان و کسب‌وکارها منتقل می‌شوند. کیف پول دیجیتال، نرم‌افزاری روی گوشی یا کامپیوتر است که کلیدهای امنیتی برای دسترسی به دارایی شما را نگهداری می‌کند.
• تراکنش: وقتی شما خریدی انجام می‌دهید، ارز دیجیتال مستقیماً از کیف پول شما به کیف پول فروشنده منتقل می‌شود.

تفاوت بزرگ در اینجا این است که تراکنش‌ها می‌توانند بسیار سریع‌تر و با واسطه‌های کمتری نسبت به سیستم بانکی سنتی انجام شوند، زیرا نیاز به تسویه‌حساب‌های پیچیده بین‌بانکی کاهش می‌یابد.

تفاوت پول نقد فیزیکی با ارز دیجیتال بانک مرکزی

شاید بپرسید اگر ارز دیجیتال ملی همان ارزش اسکناس را دارد، پس چه فرقی با هم دارند؟ تفاوت‌های این دو بسیار عمیق‌تر از ظاهر فیزیکی یا دیجیتالی آن‌هاست:

• ردیابی و حریم خصوصی: پول نقد فیزیکی ناشناس است. وقتی شما اسکناسی را به کسی می‌دهید، هیچ سرور مرکزی متوجه نمی‌شود که این پول بابت چه چیزی پرداخت شده است. اما ارز دیجیتال بانک مرکزی کاملاً قابل ردیابی (Traceable) است. بانک مرکزی می‌تواند مسیر حرکت هر واحد پول را ببیند که این ویژگی برای جلوگیری از پولشویی مفید است، اما نگرانی‌هایی درباره‌ی حریم خصوصی ایجاد می‌کند.
• هزینه‌ی نگهداری و تولید: چاپ اسکناس، توزیع آن با ماشین‌های حمل پول و جایگزینی اسکناس‌های فرسوده هزینه‌ی زیادی برای دولت دارد. ارز دیجیتال ملی این هزینه‌های فیزیکی را حذف می‌کند.
• قابلیت برنامه‌ریزی: ارز دیجیتال ملی می‌تواند هوشمند باشد. یعنی بانک مرکزی می‌تواند قوانینی را روی خود پول تنظیم کند. مثلاً پولی صادر کند که فقط برای خرید کالاهای اساسی قابل خرج کردن باشد یا تاریخ انقضا داشته باشد (برای تشویق مردم به خرج کردن در دوران رکود). اسکناس کاغذی هرگز چنین قابلیتی ندارد.
• دسترسی و امنیت: اگر اسکناس شما گم شود یا در آتش بسوزد، برای همیشه از بین رفته است. اما ارز دیجیتال ملی در دفتر کل ثبت شده و با رعایت پروتکل‌های امنیتی، امکان بازیابی یا حفاظت بیشتری در برابر سرقت فیزیکی دارد، هرچند که در معرض خطرات سایبری و هک شدن قرار می‌گیرد.

تفاوت‌های کلیدی ارز دیجیتال بانک مرکزی با سایر دارایی‌های دیجیتال

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های ذهنی برای افراد تازه‌وارد به دنیای اقتصاد دیجیتال، شباهت ظاهری انواع پول‌های الکترونیکی است. وقتی شما با گوشی موبایل خود خریدی انجام می‌دهید، چه از طریق اپلیکیشن بانک باشد، چه با بیت‌کوین و چه با ارز دیجیتال ملی، در ظاهر یک اتفاق می‌افتد: عددی از حساب شما کم می‌شود. اما در پشت‌صحنه، تفاوت‌های بنیادینی وجود دارد که دانستن آن‌ها برای حفظ امنیت سرمایه‌ی شما ضروری است.

آیا ارز دیجیتال ملی همان ارز دیجیتال (Cryptocurrency) است؟

پاسخ کوتاه خیر است. اگرچه هر دو از فناوری‌های رمزنگاری شده استفاده می‌کنند، اما فلسفه و هدف وجودی آن‌ها کاملاً متضاد است. برای درک بهتر، بیایید این دو را مقایسه کنیم:

• رمزارزهایی مانند بیت‌کوین بر پایه‌ی تمرکززدایی (Decentralization) بنا شده‌اند. تمرکززدایی یعنی هیچ سازمان، دولت یا بانک مرکزی خاصی مالک یا کنترل‌کننده‌ی شبکه نیست. این ارزها روی بستری به نام بلاک‌چین فعالیت می‌کنند که مانند یک دفتر یادداشت عمومی است و توسط هزاران کامپیوتر در سراسر جهان نگهداری می‌شود.
• اما ارز دیجیتال ملی یا همان CBDC، دقیقاً برعکس است. این ارز کاملاً متمرکز (Centralized) است. یعنی:
  • کنترل کامل: بانک مرکزی قدرت تولید، توزیع و حتی مسدود کردن آن را دارد.
  • پشتوانه: ارزش آن توسط دولت و قانون تضمین می‌شود، در حالی که بیت‌کوین پشتوانه‌ی دولتی ندارد و ارزشش را از عرضه و تقاضای مردم می‌گیرد.
  • هویت: در دنیای رمزارزها، شما می‌توانید تا حد زیادی ناشناس بمانید، اما در سیستم ارز دیجیتال ملی، هویت شما برای دولت کاملاً آشکار است.

پس اگر بیت‌کوین را پول مردم بنامیم، CBDC پول دولت است که تنها شکل و شمایل دیجیتالی به خود گرفته است.

تفاوت CBDC با پول‌های موجود در حساب‌های بانکی و اپلیکیشن‌ها

شاید بپرسید: من همین حالا هم با کارت بانکی یا اپلیکیشن‌هایی مثل آپ و اسنپ پول جابه‌جا می‌کنم و اسکناس فیزیکی نمی‌بینم؛ پس ارز دیجیتال ملی چه فرقی با پول توی حسابم دارد؟

تفاوت اصلی در نوع بدهی و ریسک است.

• پول بانک‌های تجاری: وقتی پول شما در یک بانک خصوصی یا دولتی (مثل بانک ملت یا صادرات) است، در واقع آن بانک به شما بدهکار است. پولی که در اپلیکیشن می‌بینید، یک اعتبار دیجیتالی است که بانک تجاری تضمین کرده آن را به شما بپردازد. اگر آن بانک ورشکست شود (که البته در سیستم‌های امروزی بیمه سپرده وجود دارد)، دسترسی شما به پولتان ممکن است به خطر بیفتد.
• ارز دیجیتال بانک مرکزی: این پول، بدهی مستقیم بانک مرکزی به شماست، نه یک بانک واسطه. داشتن CBDC در کیف پول دیجیتال، دقیقاً مثل داشتن اسکناس در جیب است. همان‌طور که اسکناس کاغذی مستقیماً توسط بانک مرکزی چاپ شده و ریسک ورشکستگی بانک تجاری را ندارد، ارز دیجیتال ملی هم امن‌ترین شکل پول از نظر عدم نکول (عدم بازپرداخت بدهی) محسوب می‌شود.

به زبان ساده‌تر، پول در حساب بانکی شما، وعده‌ی پرداخت پول توسط بانک است؛ اما ارز دیجیتال ملی، خود پول است.

جدول مقایسه‌: بیت‌کوین در برابر ارز دیجیتال بانک مرکزی

برای اینکه تفاوت‌های این دو دنیای متفاوت را در یک نگاه متوجه شوید، جدول زیر ویژگی‌های اصلی آن‌ها را با هم مقایسه می‌کند:

ویژگی	ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC)	بیت‌کوین (رمزارز غیرمتمرکز)
صادرکننده	بانک مرکزی هر کشور (دولتی)	برنامه‌نویسان و جامعه‌ی کاربری (مردمی)
مدیریت و کنترل	کاملاً متمرکز (در اختیار دولت)	غیرمتمرکز (توزیع شده بین کاربران)
وضعیت حریم خصوصی	شفاف برای دولت (قابل ردیابی کامل)	نیمه‌ناشناس (هویت واقعی مخفی است)
نوسان قیمت	ثابت (معادل پول ملی کشور)	بسیار متغیر (بر اساس عرضه و تقاضا)
نیاز به اینترنت	معمولاً بله (نسخه‌های آفلاین در حال توسعه)	بله (برای ثبت تراکنش ضروری است)
هدف اصلی	ابزار پرداخت و کنترل سیاست پولی	ذخیره‌ی ارزش و انتقال بدون واسطه

این جدول به وضوح نشان می‌دهد که چرا نباید این دو مفهوم را با هم اشتباه گرفت. ارز دیجیتال ملی ابزاری برای ثبات و پرداخت‌های روزمره تحت نظارت قانون است، در حالی که رمزارزها بیشتر با رویکرد سرمایه‌گذاری و آزادی از سیستم‌های مالی سنتی ایجاد شده‌اند.

انواع ارزهای دیجیتال بانک مرکزی و کاربرد آن‌ها

شاید تصور کنید که ارز دیجیتال ملی فقط یک شکل واحد دارد و قرار است همه، از من و شما گرفته تا بانک‌های بزرگ، دقیقاً از یک نوع پول دیجیتال استفاده کنیم. اما واقعیت این است که بانک‌های مرکزی، این ارزها را بسته به اینکه "چه کسی" قرار است از آن‌ها استفاده کند، به دسته‌های مختلفی تقسیم کرده‌اند. درست همان‌طور که در سیستم فعلی، اسکناس توی جیب ما با حواله‌های میلیاردی بین‌بانکی تفاوت دارد، CBDCها هم انواع گوناگونی دارند.

در ادامه با سه مدل اصلی این ارزها آشنا می‌شویم:

ارز دیجیتال ملی خُرد (Retail CBDC)؛ مخصوص استفاده مردم

این نوع از ارز دیجیتال، همان چیزی است که مستقیماً وارد زندگی روزمره‌ی ما می‌شود. ارز دیجیتال ملی خُرد یا خرده‌فروشی، برای استفاده‌ی عموم مردم، مصرف‌کنندگان عادی و کسب‌وکارهای کوچک طراحی شده است.

تصور کنید به جای استفاده از کارت بانکی یا پول نقد، یک اپلیکیشن روی گوشی خود دارید که مستقیماً به بانک مرکزی متصل است (یا اعتبارش توسط بانک مرکزی تضمین شده). وقتی شما با این ارز یک فنجان قهوه می‌خرید، در واقع دارید از نسخه خُرد CBDC استفاده می‌کنید.

ویژگی‌های اصلی ارز دیجیتال ملی خُرد عبارتند از:

• دسترسی همگانی: تمام شهروندان می‌توانند آن را داشته باشند.
• جایگزین پول نقد: هدف اصلی آن، تسهیل پرداخت‌های روزانه، خرید‌های اینترنتی و انتقال پول بین دوستان و اعضای خانواده است.
• امنیت بالا: از آنجا که این پول بدهی مستقیم بانک مرکزی به شماست، ریسک ورشکستگی بانک‌های تجاری (که در سپرده‌های معمولی وجود دارد) در اینجا عملاً حذف می‌شود.

ارز دیجیتال ملی کلان (Wholesale CBDC)؛ مخصوص نهادهای مالی

این نوع ارز دیجیتال برای من و شما ساخته نشده و احتمالاً هیچ‌وقت سر و کارمان به آن نخواهد افتاد. ارز دیجیتال ملی کلان، مخصوص "پشت صحنه‌ی" دنیای اقتصاد است؛ جایی که بانک‌های تجاری و موسسات مالی بزرگ با یکدیگر تسویه‌حساب می‌کنند.

در سیستم سنتی، وقتی بانک الف می‌خواهد مبلغ کلانی را به بانک ب منتقل کند، این فرایند ممکن است زمان‌بر و پیچیده باشد و نیاز به واسطه‌هایی برای تایید تراکنش داشته باشد. ارز دیجیتال کلان آمده است تا این فرایند را سریع‌تر، امن‌تر و کم‌هزینه‌تر کند.

کاربردهای اصلی مدل کلان شامل موارد زیر است:

• تسویه‌ی بین‌بانکی: بانک‌ها در پایان روز کاری باید حساب‌های خود را با یکدیگر صاف کنند؛ استفاده از توکن‌های دیجیتال این کار را تقریباً آنی می‌کند.
• معاملات اوراق بهادار: خرید و فروش دارایی‌های کلان مالی بین موسسات بزرگ با سرعت بسیار بیشتری انجام می‌شود.
• افزایش سرعت: این مدل باعث می‌شود جابه‌جایی پول‌های عظیم که قبلاً ساعت‌ها یا روزها طول می‌کشید، در چند ثانیه نهایی شود.

مدل‌های ترکیبی و هیبریدی

بسیاری از کشورها به این نتیجه رسیده‌اند که بانک مرکزی نباید مستقیماً با میلیون‌ها کاربر عادی در ارتباط باشد، زیرا مدیریت حساب تمام مردم یک کشور برای یک نهاد دولتی بسیار دشوار و پرهزینه است. به همین دلیل، مدلی به نام مدل ترکیبی یا هیبریدی (Hybrid Model) پیشنهاد شده است.

در این مدل، وظایف تقسیم می‌شود:

• بانک مرکزی: وظیفه‌ی تولید پول، نظارت بر شبکه‌ی اصلی و تضمین ارزش پول را بر عهده دارد.
• بخش خصوصی (بانک‌ها و فین‌تک‌ها): وظیفه‌ی ارتباط با مشتری، ساخت کیف پول، انجام احراز هویت (KYC) و خدمات‌دهی را انجام می‌دهند (KYC یا Know Your Customer فرایندی است که موسسات مالی برای تایید هویت مشتریان خود انجام می‌دهند تا از تخلفات مالی جلوگیری کنند).

در واقع، در مدل هیبریدی، شما همچنان با اپلیکیشن بانک خودتان کار می‌کنید، اما پولی که جابه‌جا می‌کنید، اعتبار و پشتوانه‌ی مستقیم بانک مرکزی را دارد. این روش باعث می‌شود نوآوری و سرعت بخش خصوصی با امنیت و اعتبار بانک مرکزی ترکیب شود و بهترین تجربه را برای کاربر نهایی بسازد.

چرا دولت‌ها به دنبال راه‌اندازی ارز دیجیتال ملی هستند؟ (مزایا)

شاید برایتان سوال شده باشد که چرا دولت‌ها و بانک‌های مرکزی که همیشه روی سیستم‌های سنتی پافشاری می‌کردند، ناگهان به فکر ایجاد پول دیجیتال افتاده‌اند؟ آیا این فقط یک مدگرایی تکنولوژیک است؟ پاسخ منفی است. واقعیت این است که سیستم بانکی فعلی، با وجود تمام پیشرفت‌ها، هنوز هم کند، گران و گاهی ناکارآمد است. دولت‌ها با راه‌اندازی ارز دیجیتال ملی یا همان CBDC، به دنبال حل مشکلاتی هستند که سال‌ها گریبان‌گیر اقتصاد بوده است.

در ادامه، مهم‌ترین انگیزه‌های دولت‌ها را بررسی می‌کنیم:

افزایش سرعت و کاهش هزینه‌ی پرداخت‌های بین‌المللی

اگر تا به حال سعی کرده باشید پولی را به خارج از کشور بفرستید، احتمالاً با دردسرهای سیستم فعلی آشنا هستید. در سیستم سنتی، پول شما باید از چندین بانک واسطه (Correspondent Banks) عبور کند تا به مقصد برسد. بانک‌های واسطه، بانک‌هایی هستند که خدمات مالی را از طرف یک موسسه‌ی مالی دیگر انجام می‌دهند. هر کدام از این بانک‌ها کارمزد خود را برمی‌دارند و فرایند تایید تراکنش ممکن است روزها طول بکشد.

ارز دیجیتال ملی این مسیر پر پیچ‌ و خم را میان‌بر می‌زند. با استفاده از این فناوری:

• حذف واسطه‌ها: پول مستقیماً بین بانک‌های مرکزی یا کیف پول‌های دو کشور جابه‌جا می‌شود.
• تسویه‌ی آنی: به جای انتظار چند روزه، تراکنش‌ها می‌توانند در چند ثانیه یا دقیقه نهایی شوند.
• کاهش هزینه: با حذف واسطه‌ها، کارمزدهای سنگین انتقال پول به شدت کاهش می‌یابد.

فراگیری مالی و گسترش دسترسی عمومی به خدمات بانکی

یکی از دغدغه‌های اصلی دولت‌ها، موضوعی به نام فراگیری مالی (Financial Inclusion) است. این اصطلاح به معنی دسترسی تمام افراد جامعه، حتی قشر کم‌درآمد و روستایی، به خدمات بانکی پایه است. جالب است بدانید که هنوز جمعیت زیادی در جهان و حتی در کشورهای پیشرفته، حساب بانکی ندارند، چون یا مدارک کافی ندارند یا دسترسی به شعبه بانک برایشان دشوار است.

ارز دیجیتال ملی می‌تواند این مانع را از میان بردارد:

• برای استفاده از CBDC، لزوماً نیازی به حساب بانکی پیچیده نیست؛ تنها یک گوشی موبایل هوشمند کافی است.
• دولت می‌تواند اپلیکیشن‌های ساده‌ای طراحی کند که نقش کیف پول را بازی کنند و افراد بدون نیاز به مراجعه‌ی حضوری به بانک، وارد چرخه‌ی اقتصادی شوند.

نظارت دقیق‌تر بر جریان پول و مبارزه با پولشویی

پول نقد فیزیکی یک ویژگی خاص دارد: ردپا نمی‌گذارد. اگر کسی یک چمدان اسکناس را جابه‌جا کند، دولت و بانک مرکزی به سختی می‌توانند متوجه شوند که این پول از کجا آمده و به کجا می‌رود. این ویژگی، پول نقد را به ابزاری محبوب برای فعالیت‌های غیرقانونی مانند فرار مالیاتی و پولشویی (Money Laundering) تبدیل کرده است. پولشویی فرایندی است که در آن پول‌های کثیف ناشی از جرم، وارد سیستم بانکی شده و تمیز جلوه داده می‌شوند.

با جایگزینی یا مکمل شدن ارز دیجیتال ملی:

• هر واحد پول دارای یک شناسه دیجیتال منحصر‌به‌فرد است.
• بانک مرکزی می‌تواند مسیر حرکت پول را از لحظه‌ی صدور تا خرج شدن رصد کند.
• فعالیت‌های غیرقانونی و فرار از پرداخت مالیات بسیار دشوارتر می‌شود، زیرا تمام تراکنش‌ها در دفتر کل ثبت می‌شوند.

امکان اجرای دقیق‌تر سیاست‌های پولی و مالی

بانک‌های مرکزی وظیفه دارند با ابزارهایی مثل تغییر نرخ بهره، تورم و رکود را کنترل کنند. به این کار سیاست پولی (Monetary Policy) می‌گویند. در سیستم فعلی، وقتی بانک مرکزی تصمیمی می‌گیرد (مثلاً تزریق پول به بازار)، این تصمیم باید از فیلتر بانک‌های تجاری عبور کند و ممکن است با تاخیر یا ناقص به دست مردم برسد.

ارز دیجیتال ملی به دولت این قدرت را می‌دهد که سیاست‌های خود را مستقیم و بدون واسطه اجرا کند:

• تزیق مستقیم پول: در زمان بحران‌های اقتصادی (مثل دوران کرونا)، دولت می‌تواند کمک‌های مالی را مستقیماً و در لحظه به کیف پول دیجیتال شهروندان واریز کند، بدون اینکه منتظر پردازش‌های بانکی بماند.
• تاریخ انقضا برای پول: این یک قابلیت عجیب اما واقعی است؛ دولت می‌تواند پولی صادر کند که اگر تا تاریخ خاصی خرج نشود، ارزشش را از دست بدهد. این کار مردم را در دوران رکود تشویق می‌کند تا پول خود را خرج کنند و چرخ اقتصاد را به حرکت درآورند.

چالش‌ها و خطرات احتمالی CBDC

تا اینجا درباره‌ی سرعت، شفافیت و مزایای جذاب ارز دیجیتال بانک مرکزی صحبت کردیم. اما هر فناوری جدیدی، در کنار تمام ویژگی‌های مثبت، روی دیگری هم دارد که ممکن است نگران‌کننده باشد. ارزهای دیجیتال ملی (CBDC) نیز از این قاعده مستثنی نیستند و منتقدان جدی در سراسر دنیا دارند. بسیاری از کارشناسان معتقدند که اگر این سیستم بدون دقت پیاده‌سازی شود، می‌تواند آزادی‌های فردی و ساختار اقتصادی را تهدید کند.

در ادامه، مهم‌ترین چالش‌ها و خطراتی را که باید درباره‌ی آن‌ها بدانید، بررسی می‌کنیم:

نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی و رصد کامل تراکنش‌ها

شاید مهم‌ترین دغدغه‌ی مردم در مورد ارز دیجیتال ملی، مسئله‌ی حریم خصوصی باشد. بیایید صادق باشیم؛ وقتی شما با پول نقد خریدی انجام می‌دهید، هیچکس جز شما و فروشنده از آن خبر ندارد. این یعنی یک حریم خصوصی کامل. اما در دنیای CBDC، ماجرا کاملاً متفاوت است.

از آنجا که تمام تراکنش‌ها در دفتر کل مرکزی ثبت می‌شوند، بانک مرکزی (و به تبع آن دولت) این قدرت را دارد که ببیند:

• شما دقیقاً چه چیزی خریده‌اید.
• در چه زمانی خرید کرده‌اید.
• پول را به چه کسی انتقال داده‌اید.

این سطح از شفافیت اگرچه برای مبارزه با جرم عالی است، اما بسیاری نگران‌اند که اطلاعات مالی شهروندان عادی مورد سوءاستفاده قرار گیرد یا دولت‌ها وارد حریم شخصی زندگی افراد شوند.

ریسک تمرکزگرایی و کنترل مطلق دولت بر دارایی‌ها

ارزهای دیجیتال مثل بیت‌کوین آمدند تا قدرت را از نهادهای مرکزی بگیرند و بین مردم تقسیم کنند؛ اما CBDC دقیقاً برعکس عمل می‌کند و قدرت را دوباره در یک نقطه متمرکز می‌کند. این تمرکزگرایی (Centralization) به معنی جمع شدن تمام قدرت و تصمیم‌گیری در دست یک نهاد خاص است.

این تمرکز قدرت می‌تواند خطرات زیر را به همراه داشته باشد:

• پول قابل‌برنامه‌ریزی (Programmable Money): دولت می‌تواند پول را طوری تنظیم کند که فقط برای کالاهای خاصی قابل خرج کردن باشد یا حتی برای پول شما تاریخ انقضا تعیین کند تا مجبور شوید زودتر آن را خرج کنید.
• مسدودسازی آنی: در سیستم سنتی، بستن حساب بانکی نیازمند حکم قضایی و طی مراحل اداری است. اما در سیستم ارز دیجیتال ملی، دولت می‌تواند با یک کلیک، دسترسی فردی را به تمام دارایی‌اش قطع کند.

احتمال تضعیف بانک‌های تجاری و تغییر ساختار بازار

شاید فکر کنید که حذف واسطه‌ها همیشه خوب است، اما حذف بانک‌های تجاری (مثل بانک ملی، ملت، صادرات و...) می‌تواند عواقب اقتصادی سنگینی داشته باشد.

در سیستم فعلی، بانک‌ها با جذب سپرده‌های مردم، به کسب‌وکارها و افراد وام می‌دهند (مثلاً وام مسکن یا وام ازدواج). اگر مردم احساس کنند که نگهداری پول نزد بانک مرکزی امن‌تر از بانک‌های معمولی است، ممکن است ناگهان تمام پول خود را از حساب‌های بانکی خارج کرده و به کیف پول CBDC منتقل کنند.

این اتفاق که به آن هجوم بانکی (Bank Run) می‌گویند، می‌تواند باعث شود:

• بانک‌های تجاری خالی از نقدینگی شوند.
• قدرت وام‌دهی بانک‌ها به شدت کاهش یابد.
• کسب‌وکارها برای تأمین سرمایه دچار مشکل شوند و رشد اقتصادی کند شود.

چالش‌های امنیت سایبری و حملات هکری

در دنیای دیجیتال، امنیت همیشه یک چالش بزرگ است. وقتی تمام پول یک کشور به صورت دیجیتال و در یک سیستم متمرکز ذخیره شود، آن سیستم به یک هدف بسیار جذاب برای هکرها و دشمنان سایبری تبدیل می‌شود.

• نقطه‌ی شکست واحد (Single Point of Failure): در شبکه‌های غیرمتمرکز مثل بیت‌کوین، اگر یک بخش از شبکه هک شود، بقیه‌ی شبکه سالم می‌ماند. اما در سیستم متمرکز CBDC، اگر سرور اصلی یا دفتر کل مرکزی مورد حمله قرار گیرد یا دچار نقص فنی شود، ممکن است کل سیستم پرداخت کشور فلج شود.
• جعل دیجیتال: اگرچه رمزنگاری‌های پیشرفته‌ای استفاده می‌شود، اما همیشه خطر پیدا شدن باگ‌های نرم‌افزاری وجود دارد که هکرها بتوانند از طریق آن، پول دیجیتال تقلبی تولید کنند یا موجودی حساب‌ها را دستکاری نمایند.

وضعیت ارز دیجیتال ملی در ایران و جهان

حالا که با مفهوم، مزایا و خطرات ارز دیجیتال بانک مرکزی آشنا شدیم، بیایید نگاهی به نقشه‌ی جهان بیندازیم. شاید فکر کنید این پروژه فقط در مرحله‌ی تئوری و روی کاغذ است، اما جالب است بدانید که رقابت جهانی برای راه‌اندازی پول دیجیتال ملی بسیار داغ شده است. طبق گزارش‌های معتبر، بیش از 90 درصد بانک‌های مرکزی در سراسر دنیا در حال تحقیق، آزمایش یا پیاده‌سازی ارز دیجیتال خود هستند.

اما همه‌ی کشورها در یک مرحله نیستند؛ برخی پیشتاز هستند و برخی هنوز با احتیاط قدم برمی‌دارند. در ادامه وضعیت کشورهای مختلف و البته کشور خودمان، ایران را بررسی می‌کنیم.

پیشگامان ارز دیجیتال ملی: باهاما (Sand Dollar) و نیجریه (eNaira)

شاید انتظار داشتید نام کشورهای پیشرفته‌ای مثل ژاپن یا انگلستان را در صدر لیست ببینید، اما واقعیت این است که کشورهای کوچک‌تر و در‌حال‌توسعه، نیاز فوری‌تری به این فناوری داشتند و زودتر دست‌به‌کار شدند.

• باهاما (Sand Dollar): کشور باهاما اولین کشوری بود که در سال 2020 ارز دیجیتال ملی خود را به نام سند دلار (Sand Dollar) به‌صورت رسمی راه‌اندازی کرد. دلیل این عجله چه بود؟ باهاما کشوری جزیره‌ای است و رساندن پول نقد فیزیکی به جزایر دورافتاده بسیار سخت و پرهزینه بود. ارز دیجیتال ملی این مشکل را حل کرد تا تمام ساکنان جزایر بتوانند به راحتی خرید و فروش کنند.
• نیجریه (eNaira): نیجریه به عنوان اولین کشور آفریقایی، ارز ای‌نایرا (eNaira) را در سال 2021 عرضه کرد. هدف اصلی آن‌ها کمک به افرادی بود که حساب بانکی نداشتند. با این کار، میلیون‌ها نفر توانستند تنها با یک گوشی موبایل وارد چرخه‌ی اقتصادی رسمی شوند.

قدرت‌های اقتصادی در حال آزمایش: یوان دیجیتال چین و پروژه دلار دیجیتال آمریکا

وقتی صحبت از اقتصاد جهانی می‌شود، نگاه‌ها به سمت دو غول اقتصادی یعنی چین و آمریکا می‌چرخد. رویکرد این دو کشور کاملاً متفاوت است:

• چین (Yuan Digital): چین بدون شک جلوتر از تمام قدرت‌های بزرگ اقتصادی است. آن‌ها پروژه‌ی یوان دیجیتال (e-CNY) را با جدیت دنبال کرده‌اند. این ارز هم‌اکنون در چندین شهر بزرگ چین به صورت آزمایشی استفاده می‌شود و حتی در رویدادهایی مثل المپیک زمستانی، ورزشکاران و تماشاچیان توانستند با استفاده از کیف پول دیجیتال خود خرید کنند.
• آمریکا (Digital Dollar): ایالات متحده رویکرد بسیار محتاطانه‌تری دارد. با اینکه پروژه‌های تحقیقاتی مانند همیلتون (Project Hamilton) در حال بررسی جنبه‌های فنی دلار دیجیتال هستند، اما فدرال رزرو (Federal Reserve) یا همان بانک مرکزی آمریکا، هنوز تصمیم قطعی برای عرضه‌ی آن نگرفته است. دلیل این احتیاط این است که دلار ارز ذخیره‌ی جهانی است و هرگونه اشتباه در پیاده‌سازی دلار دیجیتال می‌تواند اقتصاد کل دنیا را به هم بریزد.

وضعیت پروژه یورو دیجیتال در اتحادیه اروپا

اتحادیه اروپا نیز نمی‌خواهد از این قافله عقب بماند. بانک مرکزی اروپا (ECB) پروژه‌ی یورو دیجیتال را با جدیت آغاز کرده است. هدف اصلی اروپایی‌ها کمی متفاوت است؛ آن‌ها می‌خواهند استقلال سیستم پرداخت خود را حفظ کنند و وابستگی کمتری به شرکت‌های پرداخت آمریکایی (مثل ویزا و مسترکارت) داشته باشند.

یورو دیجیتال در حال حاضر در مرحله‌ی آماده‌سازی (Preparation Phase) قرار دارد. تمرکز اصلی اروپایی‌ها بر روی طراحی سیستمی است که حریم خصوصی کاربران را در بالاترین سطح ممکن حفظ کند، موضوعی که برای شهروندان اروپایی بسیار حساس و مهم است.

ریال دیجیتال؛ بررسی پروژه رمزریال بانک مرکزی ایران

و اما برسیم به کشور خودمان. ایران نیز همگام با بسیاری از کشورهای جهان، پروژه‌ی ارز دیجیتال ملی خود را که ابتدا رمزریال نامیده می‌شد و اکنون به ریال دیجیتال معروف است، کلید زده است.

نکات مهمی که باید درباره‌ی ریال دیجیتال بدانید:

• نه رمزارز، نه سرمایه‌گذاری: ریال دیجیتال دقیقاً همان ریال خودمان است. یعنی قیمت هر واحد ریال دیجیتال همیشه برابر با یک ریال اسکناس یا موجودی بانکی است. پس نباید انتظار داشته باشید که با خرید آن سود کنید یا قیمتش بالا برود. این فقط یک ابزار پرداخت جدید است.
• مرحله‌ی آزمایشی: این پروژه هم‌اکنون مراحل آزمایشی خود را طی می‌کند. بانک مرکزی ایران این طرح را ابتدا به صورت محدود در جزیره کیش اجرا کرد تا مشکلات احتمالی را شناسایی کند و سپس آن را به کل کشور گسترش دهد.
• هدف پروژه: هدف اصلی، نوسازی سیستم پرداخت کشور، افزایش سرعت تراکنش‌ها و ایجاد زیرساختی برای توسعه‌ی اقتصاد دیجیتال است. همچنین این ابزار می‌تواند به شفافیت بیشتر تراکنش‌ها و جلوگیری از ایجاد پول بدون پشتوانه کمک کند.

بنابراین، اگر در اخبار شنیدید که ریال دیجیتال آمد، نگران نشوید؛ قرار نیست پول‌های شما بی‌ارزش شود یا سیستم بانکی یک‌شبه تغییر کند. این فقط یک گام فنی برای مدرن‌سازی پولی است که هر روز با آن سروکار داریم.

آینده‌ی پول؛ آیا ارزهای دیجیتال ملی جایگزین پول نقد می‌شوند؟

شاید بزرگ‌ترین سوالی که پس از آشنایی با ارز دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC در ذهن ما شکل می‌گیرد، این باشد: آیا قرار است با اسکناس‌های کاغذی و سکه‌های فلزی خداحافظی کنیم؟ آیا روزی می‌رسد که کیف پول فیزیکی ما دیگر هیچ کاربردی نداشته باشد؟

پاسخ به این سوال، یک بله یا خیر ساده نیست. روند جهانی نشان می‌دهد که ما به سمت جامعه‌ای با پول نقد کمتر (Less-Cash Society) حرکت می‌کنیم، نه لزوماً جامعه‌ای کاملاً بدون پول نقد. دولت‌ها علاقه‌ی زیادی دارند که هزینه‌های چاپ، نگهداری و امحای اسکناس را حذف کنند، اما هنوز موانع فنی و فرهنگی زیادی وجود دارد. بسیاری از سالمندان یا افرادی که در مناطق دورافتاده زندگی می‌کنند و به اینترنت یا گوشی هوشمند دسترسی ندارند، همچنان به پول نقد وابسته‌اند. بنابراین، به نظر می‌رسد حداقل در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، ارز دیجیتال ملی در کنار اسکناس‌های فعلی فعالیت کند، نه اینکه یک‌شبه جایگزین آن‌ها شود.

پیش‌بینی کارشناسان و صندوق بین‌المللی پول (IMF) از آینده‌ی پرداخت‌ها

صندوق بین‌المللی پول (IMF) که یکی از معتبرترین نهادهای نظارت بر اقتصاد جهانی است، نگاه ویژه‌ای به آینده‌ی ارزهای دیجیتال دارد. کریستالینا جورجیوا، رئیس این صندوق، بارها تاکید کرده است که اگر ارزهای دیجیتال بانک مرکزی به درستی طراحی و تنظیم شوند، می‌توانند آینده‌ی نظام مالی باشند.

بر اساس پیش‌بینی کارشناسان و گزارش‌های IMF، آینده‌ی پرداخت‌ها احتمالاً سه ویژگی اصلی خواهد داشت:

• کاهش نقش دلار فیزیکی: کارشناسان معتقدند که ارزهای دیجیتال ملی می‌توانند جایگزین دلار کاغذی در مبادلات بین‌المللی شوند و هزینه‌ی حواله‌ها را به شدت کاهش دهند.
• افزایش سرعت گردش پول: در آینده، پول دیگر در تعطیلات آخر هفته یا ساعات غیراداری متوقف نمی‌شود. سیستم‌های پرداخت 24 ساعته و 7 روز هفته خواهند بود.
• پول هوشمندتر: کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که پول‌های آینده قابلیت برنامه‌ریزی خواهند داشت. برای مثال، یارانه یا کمک‌هزینه‌ای که دولت پرداخت می‌کند، ممکن است به‌صورت خودکار فقط برای خرید اقلام ضروری قابل خرج کردن باشد.

با این حال، صندوق بین‌المللی پول هشدار می‌دهد که عجله در حذف پول نقد می‌تواند به اعتماد عمومی ضربه بزند و ثبات مالی را به خطر بیندازد.

همزیستی احتمالی رمزارزها و ارزهای ملی

یکی از نگرانی‌های فعالان بازار کریپتو این است که آیا با آمدن ارز دیجیتال ملی، رمزارزهایی مثل بیت‌کوین نابود می‌شوند؟

برای پاسخ به این سوال، باید به تفاوت ماهیت آن‌ها برگردیم. ارز دیجیتال ملی برای خرج کردن و پرداخت‌های روزمره طراحی شده است، در حالی که بسیاری از مردم به بیت‌کوین به چشم یک ذخیره‌ی ارزش (Store of Value) نگاه می‌کنند. ذخیره‌ی ارزش دارایی‌ای است که انتظار می‌رود در طول زمان ارزش خود را حفظ کرده یا افزایش دهد، مانند طلا.

به احتمال زیاد، در آینده‌ی نزدیک شاهد یک همزیستی مسالمت‌آمیز خواهیم بود که در آن هر نوع پول، نقش متفاوتی بازی می‌کند:

• ارز دیجیتال ملی (CBDC): برای پرداخت مالیات، خرید نان و پنیر، پرداخت قبوض و حقوق کارمندان استفاده می‌شود. این پول ثبات دارد اما تحت کنترل کامل دولت است.
• رمزارزهای غیرمتمرکز (مانند بیت‌کوین): نقش طلای دیجیتال را بازی می‌کنند. مردم با خرید بیت کوین، از این ارز برای سرمایه‌گذاری بلندمدت، حفظ ارزش سرمایه در برابر تورم و انتقال دارایی بدون نظارت دولت‌ها استفاده می‌کنند.
• استیبل‌کوین‌های خصوصی (مانند تتر): ممکن است نقش واسطه را در صرافی‌ها و تجارت‌های بین‌المللی حفظ کنند، هرچند که احتمالاً با قوانین سخت‌گیرانه‌تری روبه‌رو خواهند شد.

بنابراین، ارز دیجیتال ملی قاتل بیت‌کوین نیست؛ بلکه رقیبی برای سیستم‌های پرداخت قدیمی و شاید رقیبی برای استیبل‌کوین‌های خصوصی است. دنیای آینده، دنیایی چند ارزی خواهد بود که در آن کیف پول دیجیتال شما، میزبان انواع مختلفی از دارایی‌ها برای کاربردهای متفاوت است.

منابع:

Federalreserve

Investopedia

Edps.Europa