وب 3 (web3) چیست؟ آنچه باید درباره آینده اینترنت و بلاک چین بدانید

وب 3 چیست؟ تعریف ساده و کامل نسل سوم اینترنت

برای اینکه بتوانیم وب 3 را به ساده‌ترین شکل ممکن تعریف کنیم، باید به مفهوم مالکیت در دنیای دیجیتال نگاهی بیندازیم. وب 3 یا همان نسل سوم اینترنت، مرحله‌ای از تکامل اینترنت است که در آن تمرکز اصلی بر روی غیرمتمرکز بودن و بازگرداندن مالکیت داده‌ها به کاربران است.

اگر بخواهیم یک مثال ملموس بزنیم، تصور کنید در اینترنت فعلی که ما از آن استفاده می‌کنیم، شما در خانه‌ای زندگی می‌کنید که متعلق به صاحب‌خانه است (شرکت‌های بزرگ فناوری مثل گوگل یا متا). شما می‌توانید در این خانه زندگی کنید و آن را تزیین کنید، اما کلید اصلی دست صاحب‌خانه است و او هر وقت بخواهد می‌تواند قوانین را تغییر دهد یا حتی شما را بیرون کند.

اما در وب 3، شما صاحب واقعی این خانه هستید. سند این خانه به نام شماست و هیچ نهاد مرکزی نمی‌تواند بدون اجازه شما، دارایی یا اطلاعاتتان را کنترل کند. این اینترنت جدید بر پایه فناوری بلاک چین بنا شده است تا امنیت و شفافیت را تضمین کند.

در یک جمله می‌توان گفت: Web3 اینترنتی است که توسط کاربران ساخته می‌شود، توسط کاربران اداره می‌شود و متعلق به خود کاربران است.

تولد اینترنت؛ سیر تکاملی از وب 1 تا وب 3

برای درک عمیق‌تر وب 3، باید بدانیم که اینترنت چگونه مسیر رشد خود را طی کرده است. اینترنت از روز تولدش تا امروز، سه مرحله‌ی اصلی را پشت سر گذاشته است که هر کدام ویژگی‌های خاص خود را داشته‌اند:

• وب 1: دوران فقط خواندنی (حدود 1990 تا 2005)

این نسخه، همان روزهای اولیه‌ی اینترنت است. در وب 1، کاربران فقط مصرف‌کننده‌ی محتوا بودند. وب‌سایت‌ها شبیه به روزنامه‌های دیجیتال بودند؛ شما فقط می‌توانستید متن‌ها را بخوانید و هیچ امکانی برای تعامل، لایک کردن یا نوشتن نظر وجود نداشت. در این دوره، تولید محتوا فقط در دست عده‌ای محدود از متخصصان بود.

• وب 2: دوران خواندن و نوشتن (حدود 2005 تا اکنون)

این همان اینترنتی است که امروز بیشتر ما با آن سروکار داریم. با ظهور شبکه‌های اجتماعی، وبلاگ‌ها و یوتیوب، اینترنت تعاملی شد. حالا دیگر ما فقط خواننده نیستیم، بلکه خودمان هم محتوا تولید می‌کنیم (عکس آپلود می‌کنیم، توییت می‌زنیم و نظر می‌دهیم). اما مشکل بزرگ وب 2 این است که تمام این داده‌ها در سرورهای مرکزی شرکت‌های غول‌پیکر ذخیره می‌شود و آن‌ها مالک نهایی اطلاعات ما هستند. در واقع ما در ازای خدمات رایگان، حریم خصوصی و داده‌های خود را به آن‌ها می‌فروشیم.

• وب 3: دوران خواندن، نوشتن و مالکیت (آینده‌ی اینترنت)

حالا به عصر جدید می‌رسیم. Web3 آمده است تا مشکل مالکیت را حل کند. در این نسل، شما نه تنها محتوا را می‌خوانید و می‌نویسید، بلکه مالک آن هم هستید. به کمک توکن‌ها (دارایی‌های دیجیتال) و کیف پول‌های شخصی، شما می‌توانید بدون نیاز به واسطه‌ها در اینترنت فعالیت کنید.

برای اینکه تفاوت این سه نسل را بهتر درک کنید، به جدول مقایسه‌ای زیر دقت کنید:

ویژگی	وب 1 (Web1)	وب 2 (Web2)	وب 3 (Web3)
عملکرد اصلی	فقط خواندن (Read-Only)	خواندن و نوشتن (Read-Write)	خواندن، نوشتن و مالکیت (Read-Write-Own)
نوع تعامل	یک‌طرفه (فقط دریافت اطلاعات)	دوطرفه (تعاملی و اجتماعی)	چندطرفه و غیرمتمرکز
محل ذخیره داده‌ها	سرورهای ساده	سرورهای متمرکز شرکت‌ها	بلاک چین و شبکه‌های توزیع‌شده
مثال ملموس	وب‌سایت‌های خبری قدیمی	اینستاگرام، توییتر، یوتیوب	بیت‌کوین، متاورس، برنامه‌های غیرمتمرکز

سه ویژگی انقلابی وب 3 که آن را از نسل‌های قبل جدا می‌کند

وب 3 بر پایه‌ی سه ستون اصلی بنا شده است که هر کدام، یکی از مشکلات اساسی اینترنت فعلی را حل می‌کنند و تفاوت اصلی آن با گذشته هستند:

تمرکززدایی (Decentralization): پایان قدرت مطلق

در اینترنت فعلی (Web2)، اطلاعات ما در سرورهای شرکت‌های بزرگی مثل گوگل یا متا ذخیره می‌شود و آن‌ها کنترل کامل دارند. اما در وب 3، هیچ سرور مرکزی یا رئیسی وجود ندارد. اطلاعات روی هزاران کامپیوتر در سراسر جهان پخش می‌شوند.

• نکته: این یعنی اینترنت در برابر قطعی و سانسور بسیار مقاوم‌تر می‌شود و هیچ نهادی نمی‌تواند به تنهایی آن را کنترل کند.

مالکیت داده‌ها: شما صاحب‌خانه‌ی دیجیتال هستید

در گذشته، اگر یک بازی آنلاین تعطیل می‌شد، تمام دارایی‌های شما در آن بازی از بین می‌رفت. اما Web3 با استفاده از فناوری بلاک چین و NFT (سند مالکیت دیجیتال)، مالکیت واقعی را به شما می‌دهد.

دارایی‌های شما در کیف پول شخصی خودتان ذخیره می‌شود، نه در بانک اطلاعاتی یک شرکت. شما می‌توانید دارایی خود را بدون اجازه گرفتن از کسی بفروشید یا منتقل کنید. در اینجا شما دیگر محصول نیستید، بلکه مالک هستید.

وب معنایی: اینترنتی که زبان آدمیزاد را می‌فهمد

هدف این ویژگی، هوشمندتر کردن اینترنت است. در حال حاضر موتورهای جستجو بیشتر بر اساس کلمات کلیدی کار می‌کنند، اما در وب ۳ به کمک هوش مصنوعی، ماشین‌ها می‌توانند معنی و مفهوم محتوا را مثل یک انسان درک کنند.

• نتیجه: اینترنت رفتار و نیاز شما را دقیق‌تر می‌فهمد و نتایج جستجو بسیار شخصی‌سازی‌شده‌تر و مفیدتر خواهند بود.

وب 3 چگونه کار می‌کند؟ نقش کلیدی بلاک چین و رمزارزها

شاید تا اینجا برایتان سوال شده باشد که این همه حرف از «مالکیت» و «عدم تمرکز» چطور در عمل پیاده می‌شود؟ چه چیزی باعث می‌شود که هیچ‌کس نتواند اینترنت جدید را خاموش یا دستکاری کند؟ پاسخ در دو فناوری کلیدی نهفته است: بلاک چین و رمز ارزها.

بلاک چین: زیرساخت اصلی نسل سوم اینترنت

اگر وب ۳ را به یک ساختمان تشبیه کنیم، بلاک چین (Blockchain) پی‌ریزی و اسکلت اصلی این ساختمان است. بدون بلاک چین، وب 3 وجود نخواهد داشت.

به زبان ساده، بلاک چین یک دفترچه یادداشت دیجیتال است که اطلاعات در آن ثبت می‌شود، اما با یک تفاوت بزرگ: این دفترچه دست یک نفر نیست. هزاران کپی از این دفترچه در دست هزاران نفر (کامپیوترهای متصل به شبکه) در سراسر دنیا قرار دارد.

• چرا بلاک چین مهم است؟ وقتی اطلاعاتی وارد این دفترچه می‌شود، همه، آن را می‌بینند و تایید می‌کنند. اگر کسی بخواهد یک خط از این دفترچه را یواشکی تغییر دهد یا پاک کند، بقیه متوجه می‌شوند و چون اکثریت نسخه‌های اصلی را دارند، آن تغییر را رد می‌کنند.
• امنیت و اعتماد: این ویژگی باعث می‌شود که در وب 3 نیازی به اعتماد به یک شرکت یا شخص خاص نباشد. همه به «کدها» و «ریاضیات» اعتماد می کنند. اطلاعات شما در بلاک چین ذخیره می‌شود و چون هیچ‌کس نمی‌تواند آن را به تنهایی تغییر دهد، داده‌های شما همیشه امن و شفاف باقی می‌مانند.

ارزهای دیجیتال و توکن‌ها: سوخت اقتصاد غیرمتمرکز Web3

حالا که زیرساخت (بلاک چین) داریم، به یک سیستم مالی هم نیاز داریم تا این دنیا بچرخد. در وب 3، بانک‌ها و کارت‌های اعتباری سنتی جای خود را به رمزارزها و توکن‌ها می‌دهند.

رمزارزها مثل بیت‌کوین یا اتریوم، پول بومی این دنیای جدید هستند. آن‌ها نقش‌های مختلفی دارند:

• ابزار پرداخت: شما برای استفاده از خدمات وب 3، خرید آیتم در بازی‌ها یا ارسال پول به دوستانتان، به جای ریال یا دلار از رمزارز استفاده می‌کنید (خرید اتریوم).
• سوخت شبکه: کسانی که کامپیوترهای خود را در اختیار شبکه بلاک چین قرار می‌دهند تا امنیت آن را تامین کنند، باید پاداش بگیرند. رمزارزها به عنوان پاداش به این افراد داده می‌شود تا انگیزه داشته باشند شبکه را زنده نگه دارند.
• حق رای (توکن‌های حاکمیتی): در بسیاری از پروژه‌های وب 3، داشتن توکن آن پروژه مثل داشتن سهام یک شرکت است. شما با داشتن توکن می‌توانید در تصمیم‌گیری‌های مهم آن پروژه (مثل تغییر قوانین یا اضافه کردن ویژگی جدید) رای بدهید.

بنابراین، رمزارزها در وب 3 فقط پول نیستند؛ بلکه ابزاری هستند که به کاربران اجازه می‌دهند هم در اقتصاد مشارکت کنند و هم در اداره‌ی اینترنت سهیم باشند.

برنامه‌های کاربردی (DApps) وب 3؛ از شبکه‌های اجتماعی تا بازی‌های درآمدزا

تا به اینجا متوجه شدیم که وب ۳ زیرساختی به نام بلاک چین دارد. اما ما به عنوان کاربر معمولی، مستقیماً با کدنویسی‌های پیچیده‌ی بلاک چین سر و کار نداریم. ما با برنامه‌هایی کار می‌کنیم که روی این بستر ساخته شده‌اند. به این برنامه‌ها در دنیای وب 3،DApp (برنامه‌ی غیرمتمرکز) می‌گویند.

ظاهر این برنامه‌ها دقیقاً شبیه به همان اپلیکیشن‌هایی است که امروز روی گوشی موبایل خود دارید (مثل اینستاگرام یا همراه بانک)، اما تفاوت در پشت صحنه است. در برنامه‌های معمولی، اطلاعات شما در سرور یک شرکت خاص ذخیره می‌شود، اما در DAppها، اطلاعات روی شبکه‌ی بلاک چین پخش می‌شود و هیچ‌کس نمی‌تواند آن‌ها را سانسور یا دستکاری کند.

بیایید با چند نمونه از جذاب‌ترین کاربردهای این برنامه‌ها آشنا شویم:

دیفای (DeFi) و متاورس (Metaverse): انقلابی در مالی و زندگی دیجیتال

دو بخش بسیار مهم و پرطرفدار در Web3 وجود دارد که احتمالاً نام آن‌ها را زیاد شنیده‌اید:

• دیفای (DeFi): بانکداری بدون بانک
  کلمه‌ی دیفای مخفف امور مالی غیرمتمرکز است. تصور کنید می‌خواهید وام بگیرید. در دنیای سنتی باید به بانک بروید، ضامن پیدا کنید و فرم‌های زیادی پر کنید. اما در دنیای دیفای، شما با یک قرارداد هوشمند (Smart Contract) طرف هستید. شما مقداری سرمایه را به عنوان وثیقه در سایت قرار می‌دهید و سیستم به صورت خودکار و در چند ثانیه به شما وام می‌دهد. در اینجا هیچ کارمند یا رئیسی وجود ندارد و همه چیز توسط کدها انجام می‌شود.
• متاورس (Metaverse): زندگی در دنیای مجازی
  متاورس نسل بعدی واقعیت مجازی است. اما تفاوت آن با بازی‌های کامپیوتری قدیمی این است که شما در متاورس، مالک واقعی دارایی‌هایتان هستید. اگر در این دنیای مجازی یک قطعه زمین یا یک لباس برای شخصیت خود بخرید، این خرید به صورت یک NFT (سند مالکیت دیجیتال) در کیف پول شما ثبت می‌شود. شما می‌توانید واقعاً در این دنیا زندگی کنید، کار کنید، به کنسرت بروید و با دیگران تعامل داشته باشید.

بازی‌های بلاک چینی (GameFi) و شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز

وب 3 فقط برای کارهای جدی و مالی نیست؛ سرگرمی و ارتباطات هم در حال تغییر هستند:

• گیم‌فای (GameFi): بازی کن و پول در بیاور
  این یکی از جذاب‌ترین بخش‌های وب ۳ برای جوانان است. گیم‌فای ترکیبی از بازی (Game) و امور مالی (Finance) است. در بازی‌های سنتی، شما پول خرج می‌کنید تا ابزار بخرید، اما در بازی‌های وب 3 که به آن‌ها Play-to-Earn (بازی برای کسب درآمد) می‌گویند، شما با بازی کردن، جنگیدن یا حل معماها، رمزارز یا آیتم‌های ارزشمند جایزه می‌گیرید. این آیتم‌ها قابل فروش هستند و می‌توانید آن‌ها را به پول واقعی تبدیل کنید.
• شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز
  آیا تا به حال نگران بوده‌اید که اینستاگرام یا توییتر صفحه‌ی شما را بی‌دلیل ببندند؟ در شبکه‌های اجتماعی وب 3، پروفایل شما متعلق به خودتان است. چون اطلاعات روی بلاک چین است، هیچ مدیرعاملی نمی‌تواند شما را حذف کند. همچنین، در برخی از این شبکه‌ها، شما می‌توانید بابت تولید محتوا یا لایک گرفتن، مستقیماً از مخاطبان خود پاداش بگیرید، بدون اینکه پلتفرم سهم زیادی از درآمد شما را بردارد.

مزایا و معایب وب 3؛ قبل از ورود باید چه چیزهایی را بدانید؟

Web3 مانند هر تکنولوژی نوپای دیگری، ترکیبی از فرصت‌های طلایی و چالش‌های جدی است. بیایید نگاهی سریع به دو کفه ترازو بیندازیم.

مهم‌ترین مزایا:

• حذف دلال‌ها: شما برای انتقال پول یا فروش دارایی نیاز به بانک یا واسطه ندارید. ارتباط شما مستقیم و همتا-به-همتا است که هزینه‌ها را کاهش می‌دهد.
• امنیت و حریم خصوصی: اطلاعات شما در یک سرور مرکزی نیست که هک شود. شما با هویت ناشناس (آدرس کیف پول) فعالیت می‌کنید و کنترل داده‌هایتان دست خودتان است.
• شفافیت: تمام تراکنش‌ها روی بلاک چین ثبت می‌شوند و برای همه قابل مشاهده هستند. این یعنی امکان تقلب یا دستکاری اطلاعات تقریباً به صفر می‌رسد.
• همیشه در دسترس: چون سرور مرکزی وجود ندارد، قطعی سراسری در وب 3 معنایی ندارد و شبکه همیشه زنده است.

چالش‌ها و معایب:

• پیچیدگی فنی: کار با کیف پول‌ها و صرافی‌ها نیاز به آموزش دارد. مسئولیت حفظ امنیت با شماست و اگر رمز عبور (کلید خصوصی) خود را گم کنید، دارایی شما برای همیشه از دست می‌رود.
• هزینه‌های تراکنش (Gas Fee): انجام هر کاری در وب 3 هزینه دارد. در زمان شلوغی شبکه، این کارمزدها می‌تواند بسیار گران شود.
• سرعت پایین‌تر: در حال حاضر سرعت پردازش تراکنش‌ها در وب 3 کندتر از سیستم‌های سنتی مثل ویزا کارت است.
• عدم نظارت: آزادی عمل بالا یعنی اگر اشتباهی کنید یا کلاهبرداری صورت بگیرد، هیچ پشتیبانی یا نهادی وجود ندارد که تراکنش را لغو کند.

آینده وب 3 در انتظار ماست؛ آیا نسل جدید اینترنت جایگزین وب 2 می‌شود؟

حالا که با تمام ویژگی‌های هیجان‌انگیز و البته چالش‌های وب ۳ آشنا شدیم، به یک سوال بسیار مهم می‌رسیم که ذهن بسیاری را درگیر کرده است: آیا قرار است فردا صبح بیدار شویم و ببینیم گوگل، اینستاگرام و اینترنت فعلی ناپدید شده‌اند و همه چیز تغییر کرده است؟

پاسخ کوتاه این است: خیر، حداقل نه به این زودی و نه به این شکل ناگهانی.

برای درک بهتر آینده، باید به اینترنت نه به عنوان یک دکمه‌ی خاموش و روشن، بلکه به عنوان یک طیف یا یک مسیر تکاملی نگاه کنیم. همان‌طور که وقتی تلویزیون‌های رنگی آمدند، تلویزیون‌های سیاه و سفید یک‌شبه ناپدید نشدند، وب 3 هم قرار نیست ناگهان وب 2 را حذف کند. به احتمال زیاد، ما شاهد یک دوران گذار و هم‌زیستی خواهیم بود.

آینده‌ی پیش‌رو به چند شکل ممکن است رقم بخورد:

• هم‌زیستی مسالمت‌آمیز (Hybrid Model): محتمل‌ترین سناریو این است که وب 2 و وب 3 در کنار هم کار کنند. شما احتمالاً همچنان از سایت‌های خبری معمولی برای خواندن اخبار استفاده می‌کنید (وب 2)، اما برای انتقال پول یا خرید یک اثر هنری دیجیتال، از کیف پول وب 3 خود استفاده خواهید کرد. بسیاری از شرکت‌های بزرگ فعلی (مثل توییتر یا متا) در حال اضافه کردن ویژگی‌های وب 3 به پلتفرم‌های خود هستند. مثلاً ممکن است در اینستاگرام آینده، بتوانید NFTهای خود را نمایش دهید.
• تغییر نامحسوس در زیرساخت: ممکن است در آینده، شما متوجه تغییر خاصی در ظاهر اینترنت نشوید، اما زیرساخت‌ها تغییر کرده باشند. یعنی شما همچنان با یک کلیک وارد یک برنامه می‌شوید، اما در پشت صحنه، به جای اینکه نام کاربری و رمز عبور شما در سرور یک شرکت ذخیره شود، هویت شما توسط بلاک چین تایید می‌شود. اینترنت امن‌تر می‌شود، بدون اینکه تجربه کاربری شما سخت‌تر شود.
• پذیرش عمومی زمان‌بر است: فراموش نکنید که تغییر عادت‌های مردم زمان می‌برد. هنوز هم بسیاری از مردم کار با ایمیل را دشوار می‌دانند. بنابراین، تا زمانی که استفاده از کیف پول‌های دیجیتال و برنامه‌های غیرمتمرکز به اندازه ارسال یک پیامک ساده و راحت نشود، وب 3 نمی‌تواند به طور کامل جایگزین وب 2 شود. توسعه‌دهندگان به شدت در حال کار روی رابط کاربری (User Interface - ظاهر و نحوه کار با برنامه) هستند تا پیچیدگی‌ها را پنهان کنند.

وب 3؛ دریچه‌ای به سوی اینترنت غیرمتمرکز

به طور خلاصه، Web3 تلاشی بزرگ برای بازگرداندن قدرت و مالکیت به کاربران اینترنت است؛ جایی که ما از نقش یک تولیدکننده‌ی محتوا در وب 2، به صاحب‌خانه‌ی واقعی در دنیای دیجیتال تبدیل می‌شویم. در این نسل جدید که بر پایه‌ی فناوری بلاک چین بنا شده، واسطه‌ها حذف می‌شوند و کنترل دارایی‌ها و داده‌ها مستقیماً در دستان خود ما قرار می‌گیرد. اگرچه این فناوری هنوز در ابتدای راه است و چالش‌هایی مانند پیچیدگی فنی دارد، اما حرکت به سمت اینترنت غیرمتمرکز اجتناب‌ناپذیر است و یادگیری اصول آن در همین نقطه، می‌تواند شما را برای آینده‌ای آزادتر و شفاف‌تر آماده کند.

منابع:

Amazon

Adjust

Kraken