وب ۵ (Web5) چیست؟ راهنمای جامع نسل پنجم اینترنت و تفاوت آن با وب ۳

ما روزانه در ده‌ها صرافی، پلتفرم مالی و سرویس دیجیتال ثبت‌نام می‌کنیم و برای هرکدام یک هویت جدید می‌سازیم. اطلاعات هویتی و سوابق ما در سرورهایی ذخیره می‌شوند که هیچ کنترلی روی آن‌ها نداریم و با یک نقص امنیتی یا تصمیم یک‌جانبه شرکتی، دسترسی به تمام این دارایی‌های اطلاعاتی قطع می‌شود. در این مقاله، بررسی می‌کنیم ایده جدید جک دورسی دقیقا چیست، چگونه قرار است این مشکل تاریخی مالکیت داده‌ها را برای همیشه حل کند و چرا برای رسیدن به آن، مستقیما از وب ۳ عبور کرده‌ایم.

تکامل اینترنت از ابتدا تا امروز؛ مسیر رسیدن به وب ۵

برای درک بهتر وب ۵، ابتدا باید نگاهی به مسیر پر پیچ و خم شبکه‌ی اینترنت بیندازیم. اینترنت از روز اول به شکلی که امروز می‌شناسیم نبود؛ بلکه شبیه به یک موجود زنده، مرحله به مرحله رشد کرد و تغییر شکل داد تا به نیازهای جدید ما پاسخ دهد. برای اینکه بدانیم چرا اصولا به نسخه‌ی جدیدی از اینترنت نیاز پیدا کرده‌ایم، بیایید سوار ماشین زمان شویم و نسل‌های گذشته‌ی وب را با زبانی ساده مرور کنیم.

مروری کوتاه بر وب ۱، وب ۲ و وب ۳

تکامل اینترنت را می‌توان به سه دوره‌ی اصلی تقسیم کرد. هر دوره، قابلیت جدیدی را به تجربه‌ی کاربری ما اضافه کرده است:

• وب ۱ (Web0) دوران فقط خواندنی: این نسخه‌ی اولیه از اینترنت، شبیه به یک روزنامه یا مجله‌ی دیجیتال بود. در دهه‌ی ۹۰ میلادی، سایت‌ها صرفا صفحاتی ثابت (Static Pages یعنی صفحاتی که کدهای ساده‌ای دارند و محتوای آن‌ها برای همه یکسان است) بودند. شما فقط می‌توانستید اطلاعات را بخوانید و هیچ راهی برای تعامل، نظر دادن یا تولید محتوا نداشتید. در این دوره، ما فقط مصرف‌کننده‌ی اطلاعات بودیم.
• وب ۲ (Web0) دوران خواندنی و نوشتنی: با ورود شبکه‌های اجتماعی، اینترنت به یک میدان شهر بزرگ تبدیل شد. حالا شما می‌توانستید علاوه بر خواندن، محتوای خودتان را هم بنویسید، عکس به اشتراک بگذارید و با دیگران تعامل کنید. اما یک مشکل بزرگ وجود داشت؛ تمام اطلاعات و سوابق فعالیت‌های شما در سرورهای شرکت‌های بزرگ فناوری (Big Tech شرکت‌های قدرتمندی مثل گوگل و متا) ذخیره می‌شد. در این دوره، ما تولیدکننده‌ی محتوا شدیم، اما مالک داده‌های خودمان نبودیم و هر لحظه ممکن بود حساب کاربری ما مسدود شود.
• وب ۳ (Web0) دوران خواندنی، نوشتنی و مالکیت: برای حل مشکل تمرکز قدرت در وب ۲، ایده‌ی نسل سوم اینترنت مطرح شد. وب ۳ بر پایه‌ی تکنولوژی بلاکچین (Blockchain یعنی یک دفتر کل دیجیتال و توزیع‌شده که اطلاعات را به صورت امن و غیرقابل دستکاری ثبت می‌کند) ساخته شده است. هدف وب ۳ این است که با استفاده از مفاهیم غیرمتمرکز (Decentralization یعنی پخش کردن مدیریت و اطلاعات بین تمام کاربران سیستم به جای یک هسته‌ی مرکزی)، به کاربران اجازه دهد علاوه بر تولید محتوا، مالکیت واقعی دارایی‌های دیجیتال خود را نیز در دست داشته باشند.

با این حال، وب ۳ هنوز درگیر پیچیدگی‌های فنی زیادی است و گاهی برای استفاده‌ی روزمره، به ابزارهای پیچیده یا پرداخت هزینه‌های شبکه نیاز دارد. در واقع تمرکز وب ۳ بیشتر روی قراردادهای هوشمند و توکنیزه کردن دارایی‌ها رفته است. اینجا است که ایده‌ی وب ۵ متولد می‌شود؛ پلتفرمی که تلاش می‌کند با استفاده از زیرساخت‌های امن، تمرکز خود را صد در صد روی بازگرداندن هویت و اطلاعات شخصی به خود کاربر بگذارد.

جدول مقایسه نسل‌های مختلف وب

برای اینکه تفاوت این نسل‌ها را در یک نگاه متوجه شوید، جدول زیر ویژگی‌های اصلی هر دوره را به صورت خلاصه نشان می‌دهد. این مقایسه‌ی ساده به شما کمک می‌کند تا درک بهتری از مسیر حرکت اینترنت به سمت آزادی و استقلال کاربران داشته باشید.

نسل اینترنت	ویژگی کلیدی	نقش شما در شبکه	وضعیت کنترل و مالکیت داده‌ها
وب ۱	فقط خواندن (Read)	مصرف‌کننده‌ی محتوا	اطلاعات در دست تولید کنندگان محدود
وب ۲	خواندن و نوشتن (Read-Write)	تولیدکننده و مصرف‌کننده	داده‌ها در کنترل پلتفرم‌های مرکزی
وب ۳	خواندن، نوشتن، مالکیت (Read-Write-Own)	مالک دارایی‌های دیجیتال	غیرمتمرکز اما درگیر پیچیدگی‌های قراردادهای هوشمند
وب ۵	کنترل هویت و داده (Identity & Data)	کنترل‌کننده‌ی مطلق هویت	مالکیت کامل، خصوصی و غیرمتمرکز در دست خود کاربر

وب ۵ چیست و چه هدفی را دنبال می‌کند؟

وقتی هنوز تب و تاب وب ۳ فروکش نکرده است، شنیدن نام وب ۵ ممکن است کمی گیج‌کننده باشد. اما این اصطلاح جدید، برای حل یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های زندگی دیجیتال ما معرفی شده است: بازپس‌گیری حریم خصوصی و امنیت اطلاعات شخصی. در این بخش، به زبان ساده بررسی می‌کنیم که این مفهوم جدید دقیقا چیست و چه کسانی پشت پرده‌ی توسعه‌ی آن هستند.

آشنایی با مفهوم نسل پنجم اینترنت به زبان ساده

به زبان خیلی ساده، وب ۵ (Web5) یک پلتفرم وب کاملا غیرمتمرکز است که هدف آن، اعطای مالکیت مطلق هویت و داده‌ها به خود کاربران است.

برای درک این موضوع، یک استعاره‌ی ملموس را در نظر بگیرید: تصور کنید برای ورود به هر مغازه، هتل یا اداره‌ای در شهر، مجبور باشید یک شناسنامه‌ی کاملا جدید با عکس و مشخصات متفاوت بسازید و کلید آن شناسنامه را هم به صاحب آن مکان تحویل دهید. این دقیقا کاری است که ما امروز در وب ۲ انجام می‌دهیم؛ برای هر وب‌سایت یا اپلیکیشنی، یک حساب کاربری با رمز عبور مجزا می‌سازیم و تمام سوابق ما در سرورهای آن‌ها قفل می‌شود.

حالا تصور کنید یک پاسپورت بین‌المللی و هوشمند در جیب خود دارید. شما هر جا که می‌روید، فقط این پاسپورت را نشان می‌دهید تا هویت شما تایید شود؛ بدون اینکه نیاز باشد اطلاعات شخصی خود را درون سیستم آن‌ها کپی کنید یا به آن‌ها اجازه دهید سوابق شما را ذخیره کنند. وب ۵ دقیقا می‌خواهد نقش این پاسپورت دیجیتال و هوشمند را بازی کند. این سیستم به شما اجازه می‌دهد که یک بار هویت دیجیتالی خود را بسازید و آن را در تمام برنامه‌ها و پلتفرم‌ها به همراه داشته باشید، بدون اینکه کنترل آن را از دست بدهید.

جک دورسی و شرکت TBD؛ خالقان ایده وب ۵

این ایده‌ی جذاب و نوآورانه اولین بار توسط جک دورسی (Jack Dorsey، بنیان‌گذار و مدیرعامل سابق توییتر) مطرح شد. او که یکی از طرفداران پروپاقرص بیت‌کوین است، اعتقاد دارد که ساختار فعلی وب ۳ مسیر اشتباهی را طی کرده است.

پروژه‌ی وب ۵ توسط یکی از واحدهای تجاری شرکت بلو (Block، شرکت فناوری مالی تحت مدیریت جک دورسی) به نام تی‌بی‌دی (TBD، یک بازوی توسعه‌دهنده‌ی متمرکز بر بیت‌کوین و پروژه‌های غیرمتمرکز) در حال ساخت است. تیم TBD به جای طراحی یک بلاکچین جدید یا معرفی توکن‌های معاملاتی، در حال ساخت ابزارها و پروتکل‌های باز (Open Source، یعنی کدهایی که برای همه قابل مشاهده، دستکاری و استفاده‌ی رایگان است) می‌باشند. هدف این تیم، ایجاد یک لایه‌ی هویتی پایدار روی شبکه‌ی امن بیت‌کوین است تا همه‌ی توسعه‌دهندگان بتوانند برنامه‌های خود را بر پایه‌ی آن بسازند.

آیا وب ۵ صرفا یک اصطلاح تبلیغاتی است یا یک انقلاب واقعی؟

از نظر ریاضی و منطقی، نام وب ۵ از فرمول ساده‌ی وب ۲ به اضافه‌ی وب ۳ شکل گرفته است. جک دورسی و تیمش معتقدند که وب ۳ با وجود شعارهای قشنگ، به دلیل نفوذ شرکت‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر (Venture Capital، شرکت‌هایی که با تزریق سرمایه‌های کلان در پروژه‌های استارتاپی، به دنبال سودهای نجومی هستند)، دوباره به سمت تمرکز قدرت حرکت کرده است.

بنابراین، وب ۵ صرفا یک موج تبلیغاتی برای جلب توجه نیست؛ بلکه یک تغییر رویکرد فنی و رادیکال است. تفاوت‌های اصلی که نشان می‌دهند وب ۵ یک انقلاب واقعی است شامل موارد زیر می‌شود:

• حذف توکن و رمزارز جدید: برخلاف وب ۳ که معمولا برای هر کاری نیاز به خرید و فروش یک توکن خاص دارد، وب ۵ هیچ توکن یا ارز دیجیتال اختصاصی ندارد و بر پایه‌ی زیرساخت‌های موجود حرکت می‌کند.
• تمرکز مطلق بر لایه‌ی کاربرد: هدف وب ۵ این نیست که همه‌چیز را روی بلاکچین بنویسد؛ بلکه از بلاکچین فقط برای تایید اعتبار هویت‌ها استفاده می‌کند و ذخیره‌سازی اطلاعات اصلی را به خود کاربران می‌سپارد.
• حل مسئله‌ی مالکیت هویت: این پروژه با معرفی استانداردهای جدید، کاری می‌کند که اگر یک اپلیکیشن بسته یا تحریم شد، اطلاعات، دوستان و تاریخچه‌ی فعالیت‌های شما نابود نشود و بتوانید آن‌ها را با خود به یک اپلیکیشن دیگر ببرید.

چرا به Web 5.0 نیاز داریم؟

با وجود پیشرفت‌های شگفت‌انگیز اینترنت در سال‌های اخیر، هنوز یک مشکل اساسی در دنیای دیجیتال ما وجود دارد. ما هر روز از سرویس‌های مختلف استفاده می‌کنیم، اما در واقع هیچ کنترلی روی هویت و اطلاعات خود نداریم. برای درک بهتر این موضوع، باید بدانیم نسل پنجم اینترنت یا وب ۵ دقیقا چه دردی از کاربران دوا می‌کند و چرا توسعه‌دهندگان به این نتیجه رسیدند که نسخه‌های قبلی وب دیگر پاسخگوی نیازهای امنیتی ما نیستند.

بازپس‌گیری کنترل کامل کاربران بر هویت دیجیتال

در اینترنت امروزی، ما برای استفاده از هر سایت یا اپلیکیشنی باید یک حساب کاربری جدید بسازیم. این یعنی هویت دیجیتال ما در صدها پایگاه داده‌ی مختلف پراکنده شده است. تصور کنید در دنیای واقعی، برای ورود به هر فروشگاه، اداره یا سینما مجبور باشید یک شناسنامه‌ی جدید با مشخصات خود بسازید و آن را به نگهبان تحویل دهید!

وب ۵ این مشکل را با معرفی مفهومی به نام شناسه‌های غیرمتمرکز یا DID (یک نوع کد دیجیتال شخصی و غیرقابل جعل که جایگزین نام کاربری و رمز عبور می‌شود) حل می‌کند. با استفاده از این شناسه، شما فقط یک بار هویت دیجیتال خود را می‌سازید و آن را مثل یک کارت شناسایی هوشمند در جیب خود نگه می‌دارید. هر زمان که بخواهید وارد یک برنامه‌ی جدید شوید، فقط کارت خود را نشان می‌دهید، بدون اینکه نیازی باشد اطلاعات خود را در سرورهای آن‌ها ثبت کنید.

مالکیت قطعی داده‌های شخصی و حریم خصوصی

در شبکه‌های اجتماعی فعلی، اطلاعات شما، عکس‌های شما و حتی سلیقه‌ی شما در واقع متعلق به شرکت‌های بزرگ است. آن‌ها این داده‌ها را تحلیل می‌کنند و برای تبلیغات می‌فروشند. شما تولیدکننده‌ی محتوا هستید، اما مالک آن نیستید. اگر یک پلتفرم تصمیم بگیرد حساب شما را ببندد، تمام تاریخچه‌ی زندگی دیجیتال شما در آنجا پاک می‌شود.

در شبکه‌ی وب ۵، اطلاعات شما در گره‌های وب غیرمتمرکز یا DWN (یک گاوصندوق دیجیتال و شخصی که داده‌های شما را به جای سرور شرکت‌ها، در یک شبکه‌ی امن و توزیع‌شده ذخیره می‌کند) نگهداری می‌شود. این گاوصندوق کلیدی دارد که فقط در دست شماست. شما تصمیم می‌گیرید چه کسی، تا چه زمانی و به چه بخشی از اطلاعات شما دسترسی داشته باشد. اگر از یک شبکه‌ی اجتماعی خسته شدید، به راحتی گاوصندوق خود را برمی‌دارید و با تمام عکس‌ها و دوستانتان به یک پلتفرم دیگر می‌روید.

حذف واسطه‌ها در مدیریت اطلاعات کاربران

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اینترنت فعلی، وجود واسطه‌ها است (شرکت‌های متمرکز یا Middlemen که بین شما و خدمات‌دهنده قرار می‌گیرند و جریان اطلاعات را کنترل می‌کنند). این واسطه‌ها نه تنها امنیت داده‌های شما را به خطر می‌اندازند، بلکه می‌توانند هر زمان که بخواهند، دسترسی شما را محدود یا سانسور کنند.

وب ۵ با استفاده از برنامه‌های غیرمتمرکز (dApps نرم‌افزارهایی که روی شبکه‌ای از کامپیوترها اجرا می‌شوند و هیچ مدیر مرکزی ندارند) واسطه‌ها را به طور کامل حذف می‌کند. حذف این شرکت‌های واسطه‌گر، سه مزیت بسیار مهم برای تجربه‌ی کاربری ما به همراه دارد:

• امنیت بسیار بالا: وقتی پایگاه داده‌ی مرکزی وجود نداشته باشد، هکرها نمی‌توانند با حمله به یک سرور، اطلاعات میلیون‌ها نفر را سرقت کنند.
• مقاومت در برابر سانسور: هیچ شرکت یا نهادی نمی‌تواند شما را از دسترسی به اطلاعاتتان محروم کند یا حساب کاربری شما را مسدود سازد، زیرا سرمایه‌ی اطلاعاتی شما کاملا در دست خودتان است.
• ارتباط مستقیم و آزاد: شما می‌توانید مستقیما با سایر کاربران یا خدمات‌دهندگان ارتباط برقرار کنید، بدون اینکه کسی رفتار دیجیتال شما را زیر نظر بگیرد یا از داده‌های شما درآمدزایی کند.

وب ۵ در عمل چگونه کار می‌کند؟

برای اینکه بدانیم نسل پنجم اینترنت واقعا چگونه کار می‌کند، باید به موتورخانه‌ی آن نگاهی بیندازیم. شاید شنیدن کلمه‌ی زیرساخت در نگاه اول کمی پیچیده به نظر برسد، اما معماری وب ۵ در حقیقت روی دو ستون اصلی و بسیار ساده بنا شده است. این دو ابزار به شما کمک می‌کنند تا هم هویت خود را به صورت مستقل ثابت کنید و هم اطلاعاتتان را در مکانی کاملا امن نگه دارید. بیایید این قطعات پازل را در کنار هم بررسی کنیم تا ببینیم جادوی این شبکه‌ی جدید چگونه اتفاق می‌افتد.

شناسه‌های غیرمتمرکز یا DID چیست و چه نقشی دارد؟

در دنیای اینترنت امروز، هویت شما با مجموعه‌ای از ایمیل‌ها و رمزهای عبوری که در سایت‌های مختلف می‌سازید، تعریف می‌شود. اما در وب ۵، ما با مفهومی به نام شناسه‌ی غیرمتمرکز (Decentralized Identifier یا به اختصار DID که یک رشته کد اختصاصی و رمزنگاری شده برای اثبات هویت دیجیتال شماست) سروکار داریم.

برای درک بهتر این مفهوم، یک گواهینامه‌ی رانندگی بین‌المللی را تصور کنید. شما این گواهینامه را فقط یک بار دریافت می‌کنید و می‌توانید در کشورهای مختلف با ارائه‌ی آن، مهارت رانندگی خود را ثابت کنید، بدون اینکه نیاز باشد در هر کشور از نو امتحان بدهید. شناسه‌ی DID دقیقا همین نقش را بازی می‌کند. این شناسه به هیچ شرکت، سازمان یا سرور مرکزی (Central Server کامپیوترهای قدرتمندی که متعلق به شرکت‌های بزرگ هستند و تمام اطلاعات روی آن‌ها ذخیره می‌شود) وابسته نیست.

شما با استفاده از این شناسه، تنها یک بار هویت خود را در شبکه‌ی وب ۵ می‌سازید و از آن پس برای ورود به هر برنامه، شبکه‌ی اجتماعی یا سایت خدماتی، فقط همان شناسه‌ی اختصاصی خود را ارائه می‌دهید. این یعنی خداحافظی همیشگی با فرم‌های طولانی ثبت‌نام و فراموشی رمزهای عبور.

گره‌های وب غیرمتمرکز یا DWN چگونه اطلاعات ما را ذخیره می‌کنند؟

حالا که هویت ما مشخص شد، یک سوال بسیار مهم پیش می‌آید؛ اطلاعات، عکس‌ها، پیام‌ها و سوابق فعالیت‌های ما کجا ذخیره می‌شوند؟ اینجا است که پای گره‌های وب غیرمتمرکز (Decentralized Web Node یا به اختصار DWN که فضاهای ذخیره‌سازی شخصی و امن برای نگهداری و مدیریت داده‌ها هستند) به میان می‌آید.

گره‌ی وب غیرمتمرکز را شبیه به یک گاوصندوق دیجیتال و کاملا شخصی در نظر بگیرید. در اینترنت فعلی، وقتی شما یک عکس یا متن را در یک شبکه‌ی اجتماعی منتشر می‌کنید، آن فایل مستقیما وارد گاوصندوق شرکت سازنده‌ی آن برنامه می‌شود و شما فقط کلید دسترسی موقت به آن را دارید؛ کلیدی که هر لحظه ممکن است به دلایل مختلف از شما گرفته شود.

اما در وب ۵، این گاوصندوق کاملا متعلق به شماست. تمام داده‌های شما، از لیست دوستان گرفته تا خریدهای آنلاین، در DWN شخصی خودتان ذخیره می‌شود. وقتی می‌خواهید از یک برنامه‌ی جدید استفاده کنید، آن برنامه از شما اجازه می‌خواهد تا به بخش بسیار خاصی از گاوصندوق شما متصل شود. به محض اینکه استفاده‌ی شما از آن برنامه تمام شد یا ارتباط خود را قطع کردید، در گاوصندوق بسته می‌شود و هیچ داده‌ی اضافه‌ای نزد آن برنامه باقی نمی‌ماند.

جریان داده در وب ۵

برای اینکه تصویر روشن‌تری از نحوه‌ی همکاری شناسه‌ها و گره‌ها داشته باشیم، جریان حرکت اطلاعات در شبکه‌ی وب ۵ را به صورت مرحله به مرحله مرور می‌کنیم. این فرآیند نشان می‌دهد که وقتی کنترل داده‌ها واقعا در دست شما باشد، تجربه‌ی کاربری چقدر امن‌تر و روان‌تر می‌شود:

• ساخت هویت شخصی: شما ابتدا یک برنامه‌ی مدیریت هویت (شبیه به یک کیف پول دیجیتال) نصب می‌کنید. این برنامه در پس‌زمینه، یک شناسه‌ی DID و یک فضای ذخیره‌سازی DWN برای شما می‌سازد.
• ورود یکپارچه: فرض کنید می‌خواهید وارد یک برنامه‌ی پخش موسیقی جدید شوید. به جای ساخت حساب کاربری، فقط با شناسه‌ی DID خود به برنامه متصل می‌شوید.
• درخواست دسترسی به داده‌ها: برنامه‌ی موسیقی برای اینکه بتواند آهنگ‌های مورد علاقه‌ی شما را پخش کند، نیازمند دسترسی به لیست پخش قبلی شماست. بنابراین، یک درخواست خواندن اطلاعات به DWN (گاوصندوق داده‌ی شما) می‌فرستد.
• صدور مجوز توسط شما: شما این درخواست را بررسی و تایید می‌کنید و فقط اجازه‌ی خواندن بخش موسیقی‌ها را به برنامه می‌دهید. برنامه هیچ دسترسی دیگری به عکس‌ها یا پیام‌های شما ندارد.
• جابجایی آزادانه و بدون دردسر: اگر ماه آینده تصمیم بگیرید از یک برنامه‌ی موسیقی متفاوت و رقیب استفاده کنید، به سادگی ارتباط برنامه‌ی اول را با گاوصندوق خود قطع می‌کنید. سپس شناسه‌ی خود را به برنامه‌ی جدید متصل می‌کنید. لیست آهنگ‌های شما دست‌نخورده در گاوصندوق شما باقی مانده و در کسری از ثانیه در برنامه‌ی جدید در دسترس قرار می‌گیرد.

مقایسه جامع وب 3 و وب 5؛ نبرد بر سر آینده اینترنت

وقتی صحبت از آینده‌ی اینترنت می‌شود، نام دو رقیب قدرتمند بیشتر از همه به گوش می‌رسد: وب ۳ و وب ۵. هر دو نسل با یک شعار مشترک به میدان آمده‌اند و آن بازگرداندن قدرت و استقلال به کاربران است؛ اما روش کار و ابزارهایی که استفاده می‌کنند کاملا با هم متفاوت است. برای اینکه بدانیم کدام یک می‌تواند برنده‌ی این نبرد باشد، باید تفاوت‌های اساسی آن‌ها را به زبانی ساده زیر ذره‌بین ببریم.

تفاوت در نحوه استفاده از بلاکچین و قراردادهای هوشمند

در دنیای وب ۳، تقریبا همه‌چیز حول محور قراردادهای هوشمند (Smart Contracts یعنی کدهای برنامه‌نویسی شده‌ای که توافقات بین افراد را به صورت خودکار و بدون نیاز به واسطه اجرا می‌کنند) می‌چرخد. توسعه‌دهندگان در وب ۳ تلاش می‌کنند تا تمام بخش‌های یک برنامه را روی شبکه‌های بلاکچینی مانند اتریوم یا سولانا پیاده‌سازی کنند. این کار باعث می‌شود شبکه‌ها شلوغ، کند و هزینه‌ی استفاده از آن‌ها برای کارهای روزمره بسیار گران شود.

اما ایده‌ی وب ۵ در استفاده از بلاکچین کاملا متفاوت و مینیمال است. توسعه‌دهندگان وب ۵ معتقدند که ما نباید تمام کارهای اینترنتی خود را روی بلاکچین انجام دهیم. در شبکه‌ی وب ۵، بلاکچین فقط و فقط برای یک کار استفاده می‌شود: ثبت و تایید هویت دیجیتال شما. وب ۵ برای این کار تنها از شبکه‌ی بیت کوین (که امن‌ترین و غیرمتمرکزترین شبکه‌ی دنیاست) استفاده می‌کند و هیچ نیازی به قراردادهای هوشمند پیچیده ندارد.

برای درک بهتر این موضوع، یک استعاره‌ی ساده را در نظر بگیرید: وب ۳ شبیه این است که بخواهید تمام اسباب و اثاثیه‌ی خانه‌ی خود را در یک گاوصندوق عمومی و گران‌قیمت در مرکز شهر نگه دارید تا از امنیت آن‌ها مطمئن شوید. اما وب ۵ به شما می‌گوید فقط سند خانه‌ی خود را در گاوصندوق (بلاکچین بیت کوین) بگذارید و اثاثیه‌ی خود را به صورت رایگان در خانه‌ی شخصی خودتان نگه دارید.

تفاوت در رویکرد ذخیره‌سازی داده و هویت متمرکز

یکی از انتقادات بزرگ جک دورسی به وب ۳ این است که این شبکه در عمل نتوانسته به صورت کامل غیرمتمرکز باشد. در وب ۳، هویت شما معمولا به آدرس کیف پول دیجیتال شما گره خورده است و با وجود اینکه تراکنش‌های مالی روی بلاکچین انجام می‌شود، اما ظاهر سایت‌ها و حجم زیادی از داده‌های کاربران هنوز روی سرورهای متمرکز (مانند سرورهای شرکت آمازون یا گوگل) ذخیره می‌شود.

وب ۵ این مشکل را به صورت ریشه‌ای حل کرده است. در این نسخه‌ی جدید، وظیفه‌ی ذخیره‌سازی اطلاعات به طور کامل از شبکه‌های عمومی جدا شده و به فضاهای شخصی خود کاربران یعنی همان گره‌های وب غیرمتمرکز (DWN) منتقل می‌شود. این یعنی هویت شما دیگر یک آدرس کیف پول ساده نیست که به سرورهای یک شرکت خاص متصل باشد، بلکه یک شناسه‌ی کامل، رمزنگاری شده و مستقل است که هیچ قدرتی در جهان نمی‌تواند آن را مسدود کند.

آیا وب ۵ قرار است جایگزین وب ۳ شود؟

این سوالی است که ذهن بسیاری از فعالان حوزه‌ی رمزارز و سرمایه‌گذاران را به خود مشغول کرده است. پاسخ کوتاه این است: لزوما نه!

وب ۳ تمرکز بسیار زیادی روی اقتصاد، ایجاد توکن‌های جدید و دیفای (DeFi یا امور مالی غیرمتمرکز که سیستم‌های مالی بدون نیاز به بانک هستند) دارد. اگر قصد شما انتقال ارزش مالی، وام‌دهی دیجیتال یا سرمایه‌گذاری باشد، زیرساخت‌های وب ۳ همچنان بهترین گزینه هستند.

اما وب ۵ برای ارتباطات روزمره‌ی ما طراحی شده است. برای گوش دادن به موسیقی، ارسال پیام به دوستان یا انتشار عکس در شبکه‌های اجتماعی، ما نیازی به خرید و فروش توکن یا پرداخت کارمزدهای شبکه‌ی اتریوم نداریم. هدف وب ۵ این است که تجربه‌ی کاربری روان، سریع و رایگان وب ۲ را با امنیت و حریم خصوصی بالای وب ۳ ترکیب کند. بنابراین، به احتمال زیاد در آینده‌ی اینترنت، این دو تکنولوژی به جای حذف یکدیگر، در کنار هم کار خواهند کرد؛ وب ۳ برای مدیریت امور مالی و وب ۵ برای مدیریت هویت و داده‌های شخصی کاربران.

جدول مقایسه کلیدی ویژگی‌های وب ۳ و وب ۵ در یک نگاه

برای مرور سریع و تثبیت آنچه تا اینجا یاد گرفتیم، تفاوت‌های کلیدی این دو نسل از اینترنت در جدول زیر خلاصه‌سازی شده است:

ویژگی مورد بررسی	شبکه‌ی وب ۳ (Web 3.0)	شبکه‌ی وب ۵ (Web 5.0)
هدف اصلی شبکه‌	توکنیزه کردن دارایی‌ها و امور مالی غیرمتمرکز	بازگرداندن هویت و حریم خصوصی به کاربران اینترنت
نیاز به توکن اختصاصی	بله، معمولا هر برنامه توکن و ارز دیجیتال مخصوص خود را دارد	خیر، هیچ توکن جدیدی ندارد و کاملا رایگان است
بلاکچین مورد استفاده	استفاده از بلاکچین‌های متعدد (اتریوم، سولانا، پالیگان و ...)	استفاده انحصاری از شبکه‌ی بیت کوین فقط برای ثبت هویت
محل ذخیره‌سازی داده‌ها	شبکه‌های ذخیره‌سازی غیرمتمرکز (مانند IPFS) یا سرورهای متمرکز	گره‌های وب غیرمتمرکز و شخصی (DWN) در دست خود کاربر
پایه‌ی فناوری	مبتنی بر اجرای قراردادهای هوشمند روی بلاکچین	مبتنی بر شناسه‌های غیرمتمرکز (DID) و بدون قرارداد هوشمند

مزایا و چالش‌های توسعه Web5

هر فناوری جدیدی، هر چقدر هم که روی کاغذ جذاب و انقلابی به نظر برسد، در دنیای واقعی با دو روی سکه مواجه است. ایده‌ی وب ۵ نیز از این قاعده مستثنی نیست. برای اینکه دیدگاه واقع‌بینانه‌تری نسبت به آینده‌ی اینترنت داشته باشیم، باید بدانیم این شبکه‌ی جدید دقیقا چه مزایایی برای زندگی روزمره‌ی ما به همراه دارد و در مقابل، برای تبدیل شدن به یک استاندارد جهانی با چه موانعی دست و پنجه نرم می‌کند.

مزایای اصلی نسل پنجم اینترنت برای کاربران روزمره

توسعه‌دهندگان وب ۵ تمام تمرکز خود را روی بهبود تجربه‌ی کاربری و بازگرداندن حقوق از دست رفته‌ی افراد در فضای دیجیتال گذاشته‌اند. اگر این پروژه به صورت کامل اجرا شود، مزایای شگفت‌انگیزی برای کاربران عادی اینترنت به همراه خواهد داشت:

• مالکیت واقعی و همیشگی داده‌ها: در وب ۵، هیچ شرکتی نمی‌تواند با تغییر قوانین یا مسدود کردن حساب کاربری، دسترسی شما را به عکس‌ها، پیام‌ها یا لیست دوستانتان قطع کند. داده‌های شما در گره‌های شخصی خودتان ذخیره می‌شود و شما مالکیت قطعی آن‌ها را در دست دارید.
• ورود یکپارچه و خداحافظی با رمزهای عبور: آیا از حفظ کردن ده‌ها نام کاربری و رمز عبور خسته شده‌اید؟ در نسل پنجم اینترنت، شما تنها با یک شناسه‌ی غیرمتمرکز (DID) وارد تمام سایت‌ها و برنامه‌ها می‌شوید. این ویژگی تجربه‌ی وب‌گردی را بسیار سریع‌تر و روان‌تر می‌کند.
• حفظ حریم خصوصی به معنای واقعی: شما دقیقا مشخص می‌کنید که هر برنامه به چه اطلاعاتی دسترسی داشته باشد. شرکت‌های تبلیغاتی دیگر نمی‌توانند رفتار شما را در سطح اینترنت ردیابی کنند و از فروش اطلاعات شخصی شما به سودهای کلان برسند.
• استفاده‌ی کاملا رایگان: برخلاف برنامه‌های غیرمتمرکز فعلی که برای هر تراکنش ساده نیازمند پرداخت هزینه‌ی شبکه (Gas Fee کارمزدی که برای انجام عملیات در شبکه‌های بلاکچینی پرداخت می‌شود) هستند، استفاده از وب ۵ نیازی به خرید توکن یا ارز دیجیتال ندارد و کاملا رایگان است.

موانع فنی و معایب پیش روی پذیرش عمومی وب ۵

با وجود تمام این مزایای هیجان‌انگیز، مسیر تکامل اینترنت به سمت وب ۵ اصلا هموار نیست. تغییر عادت‌های کاربران و جایگزین کردن سیستم‌های فعلی با چالش‌های بسیار بزرگی روبرو است:

• مقاومت شدید غول‌های فناوری: شرکت‌های بزرگ تکنولوژی، درآمد اصلی خود را از طریق جمع‌آوری و تحلیل داده‌های ما به دست می‌آورند. طبیعی است که این شرکت‌ها به راحتی حاضر نمی‌شوند قدرت و انحصار خود را از دست بدهند و مدل کسب و کار خود را با شبکه‌ی وب ۵ هماهنگ کنند. متقاعد کردن آن‌ها برای پذیرش این سیستم جدید، یکی از سخت‌ترین موانع پیش رو است.
• مسئولیت سنگین برای کاربران: وقتی شما بانکدار و محافظ اطلاعات خودتان باشید، تمام مسئولیت‌ها نیز بر عهده‌ی خود شماست. در وب ۵، اگر شما کلید خصوصی (Private Key یک رمز عبور بسیار امن و طولانی که تنها راه دسترسی به کیف پول یا اطلاعات رمزنگاری شده‌ی شماست) خود را گم کنید، هیچ دکمه‌ی فراموشی رمز عبوری وجود ندارد و ممکن است برای همیشه دسترسی به هویت و داده‌های خود را از دست بدهید. این سطح از مسئولیت برای بسیاری از کاربران مبتدی ترسناک است.
• نوپا بودن و کمبود ابزارهای توسعه: پروژه‌ی وب ۵ هنوز در مراحل اولیه‌ی توسعه قرار دارد. زیرساخت‌ها و ابزارهای برنامه‌نویسی آن به اندازه‌ی شبکه‌های سنتی کامل نیستند و زمان زیادی لازم است تا برنامه‌نویسان بتوانند اپلیکیشن‌های جذابی (مانند اینستاگرام یا اسپاتیفای غیرمتمرکز) بر بستر آن بسازند که کاربران را به مهاجرت ترغیب کند.

نقشه راه و آینده وب ۵

آینده‌ی اینترنت همیشه هیجان‌انگیز و البته کمی غیرقابل پیش‌بینی است. ایده‌ی وب ۵ به قدری بزرگ و ساختارشکن است که نمی‌توان انتظار داشت یک‌شبه تمام دنیای دیجیتال را تغییر دهد. برای اینکه بدانیم چقدر با این دنیای جدید و مستقل فاصله داریم، باید نگاهی به نقشه‌ی راه و وضعیت فعلی این پروژه بیندازیم.

پروژه وب ۵ اکنون در چه مرحله‌ای قرار دارد؟

در حال حاضر، پروژه‌ی وب ۵ در مرحله‌ی پی‌ریزی و ساخت اسکلت قرار دارد. تیم توسعه‌دهنده‌ی شرکت TBD در حال ساخت کدهای پایه‌ای و ابزارهای اولیه است. بنابراین این مرحله بیشتر برای برنامه‌نویسان و متخصصان کامپیوتر جذاب است تا کاربران عادی اینترنت.

توسعه‌دهندگان در حال انتشار ابزارهایی به نام SDK (جعبه ابزار توسعه نرم‌افزار که شامل کدهای آماده و دستورالعمل‌هایی برای ساخت برنامه‌های جدید است) هستند تا دیگران هم بتوانند بر بستر وب ۵ برنامه بسازند. خبر بسیار خوب این است که تمام این مراحل به صورت متن‌باز (Open Source یعنی کدهای برنامه به صورت شفاف در اینترنت قرار دارد تا هر برنامه‌نویسی در دنیا بتواند آن‌ها را بررسی کند یا در بهبود آن‌ها مشارکت داشته باشد) پیش می‌رود.

در این مقطع زمانی، متخصصان در حال آزمایش و بررسی خطاهای احتمالی در شناسه‌های غیرمتمرکز (DID) و گره‌های ذخیره‌سازی اطلاعات (DWN) هستند تا از امنیت صددرصدی آن‌ها مطمئن شوند. اگر بخواهیم از یک استعاره استفاده کنیم، ما اکنون در مرحله‌ای هستیم که مهندسان در حال تولید و آزمایش آجرهای این خانه‌ی جدید هستند و هنوز دیواری بالا نرفته است که بتوانیم در آن ساکن شویم.

چه زمانی می‌توانیم به صورت روزمره از وب ۵ استفاده کنیم؟

پاسخ به این سوال نیازمند کمی واقع‌بینی است. مهاجرت از سیستمی که میلیاردها نفر به استفاده از آن عادت کرده‌اند (یعنی وب ۲) به یک شبکه‌ی کاملا جدید، قطعا یک شبه اتفاق نمی‌افتد. برای اینکه وب ۵ به بخشی از زندگی روزمره‌ی ما تبدیل شود، باید سه مرحله‌ی مهم را به ترتیب پشت سر بگذارد:

• تکمیل و تثبیت زیرساخت‌های فنی: ابتدا باید تمام کدهای پایه و شبکه‌های ارتباطی بدون هیچ نقصی کار کنند.
• توسعه‌ی برنامه‌های جذاب و کاربردی: در گام دوم، برنامه‌نویسان باید اپلیکیشن‌هایی (مثل شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها و برنامه‌های پخش فیلم و موسیقی) بسازند که رابط کاربری (User Interface یا ظاهر بصری برنامه که کاربر برای انجام کارهایش با آن تعامل دارد) بسیار ساده، زیبا و آشنایی داشته باشند. اگر استفاده از یک برنامه سخت باشد، هیچ کاربری به سمت آن نمی‌رود.
• پذیرش عمومی: این آخرین و مهم‌ترین مرحله از نقشه‌ی راه است (Mass Adoption یعنی زمانی که مردم عادی بدون نیاز به هیچ‌گونه دانش فنی پیچیده، شروع به استفاده‌ی گسترده و روزمره از یک فناوری جدید می‌کنند).

به طور واقع‌بینانه، احتمالا بین ۳ تا ۵ سال زمان نیاز است تا اولین برنامه‌های کاربردی، روان و همه‌گیر بر بستر وب ۵ به دست کاربران عادی برسد. تکامل اینترنت شبیه به عبور از گوشی‌های دکمه‌ای قدیمی به سمت گوشی‌های هوشمند امروزی است؛ یک روند و پروسه‌ی تدریجی که شاید در سال‌های اول کند به نظر برسد، اما وقتی به نقطه‌ی اوج خود برسد و کارایی خود را ثابت کند، دیگر کسی حاضر نیست به گذشته برگردد.

منابع:

Bitget

Trustwallet

Identity