برنامه غیرمتمرکز (DApp) چیست؟ نحوه عملکرد، مزایا و کاربردهای اپلیکیشن غیرمتمرکز

روزی را تصور کنید که بدون هیچ اخطار قبلی، دسترسی شما به شبکه اجتماعی مورد علاقه‌تان قطع می‌شود، یا متوجه می‌شوید تمام اطلاعات شخصی و مالی شما در یک اپلیکیشن معمولی، به شرکت‌های تبلیغاتی فروخته شده است. در برنامه‌های سنتی که روزمره استفاده می‌کنیم، کلید خانه دیجیتال ما در جیب یک شرکت دیگر قرار دارد و ما تنها مستاجرانی هستیم که هر لحظه ممکن است بیرونمان کنند. در این مقاله قرار است این ساختار جدید را بررسی کنیم. می‌بینیم که برنامه‌های غیرمتمرکز دقیقا چطور این کلید را به دست خودتان برمی‌گردانند، چه تفاوتی با اپلیکیشن‌های روی گوشی شما دارند و چطور می‌توانید کنترل کامل داده‌هایتان را پس بگیرید.

برنامه غیرمتمرکز یا DApp چیست؟

شاید شما هم هنگام مطالعه درباره‌ی دنیای رمزارزها، بارها با کلمه‌ی DApp برخورد کرده باشید. این کلمه در واقع مخفف عبارت Decentralized Application به معنی برنامه‌ی غیرمتمرکز است. در این بخش، می‌خواهیم به دور از پیچیدگی‌های فنی و با زبانی ساده، بررسی کنیم که این برنامه‌ها دقیقا چه هستند و چرا در دنیای جدید اینترنت تا این حد مورد توجه قرار گرفته‌اند.

تعریف ساده برنامه غیرمتمرکز برای افراد تازه‌کار

یک برنامه‌ی غیرمتمرکز در ظاهر و روی صفحه‌ی نمایش گوشی شما، تفاوت چندانی با اپلیکیشن‌های معمولی که هر روز استفاده می‌کنید ندارد. شما در این برنامه‌ها نیز همان دکمه‌ها، منوها و طراحی‌های گرافیکی آشنا را می‌بینید. اما تفاوت اصلی و جذاب ماجرا، در موتور محرکه‌ی این برنامه‌ها پنهان شده است.

اپلیکیشن‌های معمولی (مانند شبکه‌های اجتماعی معروف یا برنامه‌ی موبایل‌بانک شما) روی سرورهای متمرکز (کامپیوترهای بسیار قدرتمند و مرکزی که در مالکیت و کنترل یک شرکت یا سازمان خاص هستند) اجرا می‌شوند. این یعنی یک مدیر در مرکز سیستم وجود دارد که تمام اطلاعات شما را در اختیار دارد، پردازش می‌کند و قوانین را تعیین می‌کند.

اما یک برنامه‌ی غیرمتمرکز، به جای یک سرور مرکزی، روی شبکه‌ی بلاک چین (یک سیستم ثبت و ذخیره‌ی اطلاعات توزیع‌شده که هیچ‌کس به تنهایی مالک آن نیست و توسط هزاران کامپیوتر در سراسر جهان به صورت همتا به همتا نگهداری می‌شود) ساخته و اجرا می‌شود.

برای درک بهتر، یک ماشین فروش خودکار تنقلات را در نظر بگیرید. شما پول را وارد می‌کنید، دکمه را می‌فشارید و خوراکی خود را می‌گیرید؛ هیچ فروشنده‌ای در آن دستگاه پنهان نشده است تا تصمیم بگیرد آیا به شما جنس بفروشد یا نه. برنامه‌های غیرمتمرکز هم دقیقا به همین شکل کار می‌کنند. آن‌ها با استفاده از قراردادهای هوشمند (کدهای برنامه‌نویسی شده‌ای که به محض برآورده شدن شرایط از پیش تعیین‌شده، بدون نیاز به دخالت انسان و به طور کاملا خودکار اجرا می‌شوند) فعالیت می‌کنند.

ایده و هدف اصلی پیدایش برنامه‌های غیرمتمرکز

شاید بپرسید وقتی اپلیکیشن‌های فعلی روی گوشی ما به خوبی کار می‌کنند، اصلا چرا به برنامه‌های غیرمتمرکز نیاز پیدا کردیم؟ ایده‌ی اصلی پیدایش DAppها، برطرف کردن نقاط ضعف، انحصارها و خطراتی است که در ذات سیستم‌های متمرکز وجود دارد. هدف این بوده که اینترنت دوباره به فضایی آزادتر، امن‌تر و عادلانه‌تر برای کاربران تبدیل شود.

سازندگان و توسعه‌دهندگان با ساخت برنامه‌های غیرمتمرکز، چند هدف بسیار مهم را دنبال می‌کنند:

• حذف واسطه‌ها و کاهش هزینه‌ها: در این برنامه‌ها شما مستقیما با شخص مقابل در ارتباط هستید. برای مثال، برای ارسال پول نیازی به تایید یک بانک ندارید و همین موضوع باعث می‌شود کارمزد و تاخیر واسطه‌ها به طور کامل حذف شود.
• مقاومت در برابر سانسور و مسدودسازی: از آنجایی که هیچ هسته‌ی مرکزی یا مدیر عاملی وجود ندارد، هیچ دولت، سازمان یا شرکتی نمی‌تواند حساب کاربری شما را بی‌دلیل ببندد یا دسترسی شما را به یک سرویس جهانی محدود کند.
• حفظ حریم خصوصی کاربران: در دنیای متمرکز، شما معمولا با اطلاعات هویتی خود (مثل نام، ایمیل و شماره تلفن) وارد برنامه‌ها می‌شوید. اما هدف برنامه‌ی غیرمتمرکز این است که شما فقط از طریق کیف پول دیجیتال خود و کاملا ناشناس فعالیت کنید تا دیتای شخصی شما جمع‌آوری نشده و به شرکت‌های تبلیغاتی فروخته نشود.
• فعالیت همیشگی و بدون قطعی: در سیستم‌های سنتی، اگر سرور اصلی به مشکل بخورد یا هک شود، کل برنامه از کار می‌افتد که به آن Downtime (زمان قطعی و از دسترس خارج شدن سیستم) می‌گویند. اما از آنجا که برنامه‌های غیرمتمرکز روی هزاران کامپیوتر در سراسر جهان پخش شده‌اند، خراب کردن یا خاموش کردن آن‌ها عملا غیرممکن است.

در واقع، هدف اصلی پشت پیدایش برنامه‌های غیرمتمرکز این است که قدرت تصمیم‌گیری و مالکیت اطلاعات را از دست شرکت‌های بزرگ فناوری پس بگیرند و آن را به مالکان اصلی دنیای دیجیتال، یعنی خود کاربران، بازگردانند.

تفاوت اپلیکیشن معمولی وب 2 با برنامه غیرمتمرکز وب 3

شاید برای شما هم این سوال پیش آمده باشد که چرا باید اپلیکیشن‌های فعلی خود را رها کنیم و به سراغ برنامه‌های جدید برویم؟ برای پاسخ به این سوال، باید تفاوت دنیای وب 2 (نسل فعلی اینترنت که شامل شبکه‌های اجتماعی و سایت‌های روزمره‌ی ما می‌شود) را با وب 3 (نسل جدید و غیرمتمرکز اینترنت) درک کنیم. ظاهر این دو نوع برنامه ممکن است کاملا شبیه به هم باشد، اما در باطن، تفاوت آن‌ها مانند تفاوت اجاره‌نشینی و مالکیت خانه‌ی شخصی است. در ادامه این تفاوت‌های بنیادی را با هم بررسی می‌کنیم.

چه کسی اطلاعات و داده‌های شما را کنترل می‌کند؟

مهم‌ترین تفاوت این دو نسل، مسئله‌ی مالکیت اطلاعات است. در اپلیکیشن‌های معمولی، شما تمام اطلاعات شخصی خود مانند نام، شماره تلفن، عکس‌ها و حتی پیام‌های خصوصی را در اختیار سرورهای شرکت سازنده قرار می‌دهید. در واقع، این شرکت‌ها مالک واقعی اطلاعات شما هستند و می‌توانند آن‌ها را برای اهداف تبلیغاتی استفاده کنند یا حتی در صورت نقض قوانین شرکت، حساب شما را برای همیشه مسدود کنند.

اما در یک برنامه‌ی غیرمتمرکز، شما نیازی به ثبت‌نام با ایمیل، شماره تلفن یا نام واقعی خود ندارید. ورود شما تنها از طریق کیف پول دیجیتال (یک نرم‌افزار یا افزونه‌ی امن برای نگهداری رمزارزها و هویت دیجیتال شما در دنیای وب 3) انجام می‌شود. در این حالت، شما مالک صددرصدی داده‌ها و دارایی‌های خود هستید و هیچ‌کس نمی‌تواند بدون اجازه به حساب شما دسترسی داشته باشد، آن را محدود کند یا اطلاعات شما را به شخص دیگری بفروشد.

تفاوت در سرعت، هزینه و امنیت شبکه

وقتی صحبت از عملکرد فنی می‌شود، هر کدام از این برنامه‌ها مزایا و معایب خاص خود را دارند. بیایید این موارد را به سادگی مرور کنیم:

• سرعت پردازش: اپلیکیشن‌های سنتی معمولا سرعت بسیار بالایی دارند، زیرا تمام دستورات فقط توسط یک سرور قدرتمند مرکزی پردازش می‌شود. اما برنامه‌های غیرمتمرکز در حال حاضر کمی کندتر هستند، چرا که هر تراکنش باید توسط تعداد زیادی از کامپیوترها در شبکه‌ی بلاک چین تایید شود که به آن مکانیزم اجماع (روشی که کامپیوترهای شبکه برای تایید درستی اطلاعات با هم به توافق می‌رسند) می‌گویند.
• هزینه‌ی استفاده: استفاده از بیشتر برنامه‌های معمولی ظاهرا رایگان است، اما شما در واقع هزینه‌ی آن را با تماشای تبلیغات یا در اختیار گذاشتن اطلاعات شخصی خود می‌پردازید. در مقابل، برای انجام کارها در یک برنامه‌ی غیرمتمرکز، باید هزینه‌ی شبکه یا Gas Fee (کارمزدی که به تاییدکنندگان تراکنش پرداخت می‌شود تا شبکه‌ی بلاک چین را امن و فعال نگه دارند) را پرداخت کنید.
• امنیت اطلاعات: سیستم‌های متمرکز دارای نقطه‌ی شکست واحد (Single Point of Failure) هستند؛ به این معنی که اگر سرور اصلی شرکت هک شود یا از کار بیفتد، کل برنامه قطع شده و اطلاعات کاربران به خطر می‌افتد. اما برنامه‌های غیرمتمرکز به دلیل توزیع شدن روی هزاران کامپیوتر در سراسر جهان، امنیت بسیار بالاتری دارند و از کار انداختن یا هک کردن کل شبکه‌ی آن‌ها تقریبا غیرممکن است.

جدول مقایسه جامع اپلیکیشن سنتی App و اپلیکیشن غیرمتمرکز DApp

برای درک بهتر و مرور سریع‌تر، تمام تفاوت‌های کلیدی که تا اینجا یاد گرفتیم را در جدول زیر برای شما خلاصه کرده‌ایم تا بتوانید در یک نگاه آن‌ها را مقایسه کنید:

ویژگی‌ها	اپلیکیشن سنتی (App)	اپلیکیشن غیرمتمرکز (DApp)
مالکیت داده‌ها	در اختیار شرکت سازنده (مثل گوگل یا متا)	در اختیار خود کاربر
محل ذخیره‌سازی	سرورهای متمرکز و ابری	شبکه‌ی بلاک چین به‌صورت توزیع‌شده
مقاومت در برابر سانسور	قابل سانسور و مسدودسازی	غیرقابل سانسور و بدون مرز
نیاز به واسطه	دارد (بانک‌ها، شرکت‌های پرداختی)	ندارد (ارتباط مستقیم و همتا به همتا)
حریم خصوصی	نیازمند ثبت‌نام و احراز هویت	کاملا ناشناس و تنها نیازمند کیف پول

یک برنامه غیرمتمرکز دقیقا چگونه کار می‌کند؟

حالا که با مفهوم کلی و تفاوت‌های این برنامه‌ها آشنا شدیم، وقت آن رسیده است که نگاهی به زیر کاپوت این ماشین بیندازیم. وقتی می‌گوییم یک برنامه هیچ مدیر یا سرور مرکزی ندارد، اولین سوالی که در ذهن هر کسی شکل می‌گیرد این است که پس این سیستم چگونه سرپا می‌ماند و کار می‌کند؟ برای درک این موضوع، نیازی نیست یک مهندس کامپیوتر باشید؛ کافی است با سه بخش اصلی و موتور محرکه‌ی این برنامه‌ها آشنا شوید که در ادامه با زبانی بسیار ساده آن‌ها را بررسی می‌کنیم.

نقش بلاک چین به جای سرورهای مرکزی در DApp

در یک اپلیکیشن معمولی، تمام اطلاعات و دستورات به یک کامپیوتر بسیار قدرتمند و مرکزی به نام سرور (Server) فرستاده می‌شود. اگر این سرور خاموش شود، کل برنامه‌ی شما از کار می‌افتد. اما در یک برنامه‌ی غیرمتمرکز، شبکه‌ی بلاک چین جایگزین این سرورهای مرکزی و آسیب‌پذیر می‌شود.

شبکه‌ی بلاکچین (یک دفترچه‌ی یادداشت دیجیتال و عمومی که اطلاعات آن به جای یک کامپیوتر، روی هزاران سیستم در سراسر جهان ذخیره می‌شود) به عنوان زیرساخت اصلی عمل می‌کند. به جای اینکه اطلاعات شما در دفتر خصوصی یک شرکت ثبت شود، به صورت رمزنگاری شده در اختیار هزاران نود قرار می‌گیرد.

نود (Node) در واقع به کامپیوترهای داوطلبی گفته می‌شود که به شبکه‌ی بلاک چین متصل هستند و اطلاعات را پردازش و نگهداری می‌کنند. اگر یکی از این کامپیوترها خاموش شود یا از کار بیفتد، هزاران کامپیوتر دیگر در دنیا همچنان نسخه‌ای از اطلاعات را دارند و برنامه‌ی شما بدون هیچ وقفه‌ای به کار خود ادامه می‌دهد.

قرارداد هوشمند - Smart Contract چیست و چه نقشی دارد؟

اگر بلاک چین را به عنوان زمین بازی در نظر بگیریم، قرارداد هوشمند (Smart Contract) دقیقا قوانین تغییر ناپذیر این بازی است. قرارداد هوشمند به کدهای برنامه‌نویسی شده‌ای گفته می‌شود که روی بلاک چین قرار می‌گیرند و به محض برآورده شدن شرایط مشخص، توافقات را به صورت کاملا خودکار و بدون نیاز به دخالت انسان اجرا می‌کنند.

برای درک بهتر این مفهوم، یک دستگاه فروش خودکار تنقلات را در نظر بگیرید. شما برای خرید یک نوشیدنی نیازی به صحبت با هیچ فروشنده‌ای ندارید. قانون دستگاه بسیار ساده است: اگر مبلغ مشخصی وارد شود و دکمه‌ی خاصی فشرده شود، نوشیدنی به صورت خودکار تحویل داده می‌شود. قراردادهای هوشمند هم دقیقا موتور محرکه‌ی DAppها هستند و همین کار را در فضای دیجیتال انجام می‌دهند. برای مثال در یک برنامه‌ی مالی غیرمتمرکز، این کدهای هوشمند هستند که بررسی می‌کنند آیا شما موجودی کافی برای انجام یک معامله دارید یا خیر، و در صورت تایید، دارایی را به کیف پول شما منتقل می‌کنند؛ بدون اینکه هیچ مدیر یا کارمندی در حال بررسی درخواست شما باشد.

الگوریتم اجماع و روش تایید تراکنش‌ها بدون نیاز به مدیر

سوال بسیار مهمی که پیش می‌آید این است: وقتی هیچ مدیر، ناظر یا پلیسی در سیستم وجود ندارد، چه کسی می‌گوید که یک درخواست یا تراکنش درست است و تقلبی در کار نیست؟ اینجا است که پای الگوریتم اجماع به میان می‌آید. الگوریتم اجماع (Consensus Algorithm) یک مکانیزم رای‌گیری دیجیتال است که از طریق آن، تمام کامپیوترهای شبکه در مورد درستی یک تراکنش با هم به توافق می‌رسند.

تصور کنید در یک کلاس درس، معلمی وجود ندارد. برای اینکه دانش‌آموزان مطمئن شوند پاسخ یک مسئله‌ی ریاضی درست است، همه با هم آن را حل می‌کنند. اگر بیش از نیمی از کلاس به یک جواب یکسان برسند، آن جواب به عنوان پاسخ نهایی و قطعی روی تخته نوشته می‌شود. شبکه‌های بلاک چین نیز برای تایید اطلاعات از همین روش خرد جمعی استفاده می‌کنند. این توافق معمولا از طریق دو روش بسیار معروف انجام می‌شود:

• اثبات کار (Proof of Work): روشی که در آن کامپیوترها برای اثبات صداقت خود و تایید تراکنش‌ها باید معادلات پیچیده‌ی ریاضی را حل کنند (مانند شبکه‌ی بیت کوین).
• اثبات سهام (Proof of Stake): روشی جدیدتر و کم‌مصرف‌تر که در آن افراد با قفل کردن دارایی‌های دیجیتال خود در شبکه، حق تایید تراکنش‌ها را به دست می‌آورند و در صورت تقلب، سرمایه‌ی خود را از دست می‌دهند (مانند شبکه‌ی اتریوم).

به کمک این سه جزء مهم، یعنی شبکه‌ی توزیع‌شده، قراردادهای خودکار و روش توافق جمعی، یک برنامه‌ی غیرمتمرکز می‌تواند برای همیشه، با بالاترین سطح امنیت و بدون نیاز به هیچ رییس و واسطه‌ای به فعالیت شفاف خود ادامه دهد.

چرا باید از DApps استفاده کنیم؟

تا اینجای کار متوجه شدیم که برنامه‌های غیرمتمرکز چگونه کار می‌کنند و چه تفاوتی با اپلیکیشن‌های روزمره‌ی ما دارند. اما سوال اصلی اینجاست که اصلا چرا باید عادت‌های قبلی خود را تغییر دهیم و به سراغ این برنامه‌های جدید برویم؟ حقیقت این است که معماری متفاوت این برنامه‌ها، مزایای بسیار جذابی را برای کاربران به همراه دارد که در سیستم‌های سنتی دست‌یافتنی نیستند. در ادامه، چهار دلیل اصلی و مهم برای استفاده از برنامه‌های غیرمتمرکز را با هم مرور می‌کنیم.

متن‌باز بودن Open Source و شفافیت عملکرد

تصور کنید به رستورانی رفته‌اید که دیوارهای آشپزخانه‌ی آن کاملا شیشه‌ای است و شما می‌توانید تمام مراحل آماده‌سازی غذای خود را با جزئیات ببینید. در این حالت، خیالتان راحت است که هیچ اتفاق پنهانی در حال رخ دادن نیست. بیشتر برنامه‌های غیرمتمرکز نیز متن‌باز یا Open Source (نرم‌افزارهایی که کدهای برنامه‌نویسی آن‌ها برای همه‌ی افراد قابل مشاهده، بررسی و ارزیابی است) هستند.

این ویژگی باعث می‌شود که هیچ قانون مخفی یا کد مخربی در پشت پرده وجود نداشته باشد. هر برنامه‌نویس یا کاربر متخصصی در سراسر دنیا می‌تواند قراردادهای هوشمند این برنامه‌ها را بررسی کند و مطمئن شود که سیستم دقیقا همان‌طور که ادعا می‌کند، کار خواهد کرد. این سطح از شفافیت باعث ایجاد یک اعتماد عمومی و واقعی می‌شود.

حذف واسطه‌ها و ارتباط مستقیم کاربران

یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های ما در دنیای امروز، حضور پررنگ واسطه‌ها است. وقتی شما پولی را برای دوست خود کارت‌به‌کارت می‌کنید، در واقع پول را به بانک می‌دهید تا بانک آن را به حساب دوست شما واریز کند. این واسطه‌ها همیشه زمان‌بر هستند و برای هر خدمتی از شما کارمزد دریافت می‌کنند.

برنامه‌های غیرمتمرکز این مشکل را با استفاده از شبکه‌ی همتا به همتا یا P2P (ارتباط مستقیم دو کاربر با یکدیگر بدون نیاز به تایید یا دخالت شخص ثالث) حل کرده‌اند. در این برنامه‌ها، شما مستقیما و فقط از طریق کدهای قرارداد هوشمند با شخص مقابل معامله می‌کنید. حذف شدن بانک‌ها، شرکت‌های پرداختی و مدیران میانی، به معنای کاهش چشمگیر هزینه‌ها، افزایش سرعت تراکنش‌های بین‌المللی و بازگشت سود واقعی به جیب خود کاربران است.

حفظ حریم خصوصی و امنیت بالای داده‌ها

در دنیای وب 2، اطلاعات شخصی شما ارزشمندترین کالای شرکت‌های بزرگ است. برای استفاده از هر برنامه‌ای، باید نام، ایمیل، شماره تلفن و تاریخ تولد خود را وارد کنید. این پایگاه‌های داده‌ی عظیم، همواره هدف جذابی برای هکرها هستند و بارها شاهد لو رفتن اطلاعات میلیون‌ها کاربر بوده‌ایم.

اما در دنیای برنامه‌های غیرمتمرکز، حریم خصوصی شما به شدت محترم شمرده می‌شود. برای ورود به یک DApp، شما نیازی به ارائه‌ی هیچ‌گونه اطلاعات هویتی ندارید. تنها چیزی که نیاز دارید، اتصال کیف پول ارز دیجیتال یا Crypto Wallet (نرم‌افزاری امن برای نگهداری دارایی‌های دیجیتال که به عنوان کلید ورود و هویت ناشناس شما در وب 3 عمل می‌کند) به برنامه است. از آنجایی که هیچ سرور مرکزی برای ذخیره‌ی اطلاعات کاربران وجود ندارد، هکرها عملا هدفی برای حمله و سرقت اطلاعات شخصی پیدا نمی‌کنند.

فعالیت بدون وقفه و عدم قطعی شبکه (Zero Downtime)

احتمالا بارها تجربه کرده‌اید که شبکه‌ی اجتماعی محبوبتان به دلیل مشکل در سرورها یا به‌روزرسانی سیستم، برای چند ساعت از دسترس خارج شده باشد. به این حالت قطعی سیستم می‌گویند که می‌تواند خسارت‌های زیادی به کسب‌وکارها وارد کند.

اما برنامه‌های غیرمتمرکز دارای ویژگی جذابی به نام Zero Downtime (فعالیت مستمر و بدون حتی یک ثانیه قطعی یا خاموشی سیستم) هستند. همان‌طور که پیش‌تر گفتیم، کدهای این برنامه‌ها روی شبکه‌ی بلاک چین و هزاران کامپیوتر در سراسر جهان توزیع شده است. بنابراین، حتی اگر نیمی از این کامپیوترها به طور همزمان خاموش شوند یا از بین بروند، نیمه‌ی دیگر همچنان برنامه را سرپا نگه می‌دارند. تا زمانی که شبکه‌ی بلاک چین در حال فعالیت است، برنامه‌ی غیرمتمرکز شما نیز بدون هیچ وقفه‌ای به کار خود ادامه خواهد داد.

کاربردهای جذاب برنامه‌های غیرمتمرکز در دنیای واقعی

تا اینجا متوجه شدیم که برنامه‌های غیرمتمرکز چقدر امن و شفاف هستند. اما شاید بپرسید که این برنامه‌ها در عمل چه کاربردی دارند و مردم عادی چگونه از آن‌ها استفاده می‌کنند؟ خبر خوب این است که این برنامه‌ها دیگر فقط یک ایده‌ی علمی و تخیلی نیستند و همین الان در حال تغییر دادن بخش‌های مختلف زندگی دیجیتال ما هستند. بیایید نگاهی به جذاب‌ترین کاربردهای آن‌ها در دنیای واقعی بیندازیم.

امور مالی غیرمتمرکز DeFi و خدمات بانکی نوین

یکی از بزرگ‌ترین و موفق‌ترین بخش‌های دنیای غیرمتمرکز، دیفای یا DeFi (مخفف Decentralized Finance به معنی سیستم مالی توزیع‌شده‌ای که خدمات بانکی را بدون واسطه‌ها ارائه می‌دهد) است.

یک بانک سنتی را تصور کنید. برای گرفتن وام باید ضامن، چک و مدارک زیادی ارائه دهید و روزها منتظر بمانید. اما در برنامه‌های دیفای، شما می‌توانید بدون هیچ‌گونه کاغذبازی و تنها در چند دقیقه وام بگیرید یا دارایی‌های خود را قرض بدهید و سود دریافت کنید. در اینجا، قراردادهای هوشمند جایگزین کارمندان بانک می‌شوند. اگر شرایط لازم را داشته باشید (مثلا مقداری ارز دیجیتال به عنوان وثیقه در قرارداد هوشمند قفل کنید)، وام شما به صورت خودکار و در همان لحظه به کیف پولتان واریز می‌شود.

بازی‌های بلاک چینی GameFi و کسب درآمد

دنیای بازی‌ها با ورود برنامه‌های غیرمتمرکز دچار یک انقلاب واقعی شده است که به آن گیم‌فای یا GameFi (ترکیبی از کلمات بازی و امور مالی که به بازیکنان اجازه می‌دهد از طریق بازی کردن، درآمد واقعی کسب کنند) می‌گویند.

در بازی‌های معمولی، شما ساعت‌ها زمان می‌گذارید تا یک شمشیر جادویی یا یک ماشین مسابقه‌ی خاص به دست آورید. اما مالکیت این آیتم‌ها متعلق به شما نیست و اگر سازنده‌ی بازی سرورها را خاموش کند، تمام زحمات شما از بین می‌رود. در مقابل، در بازی‌های غیرمتمرکز، هر چیزی که به دست می‌آورید واقعا متعلق به شماست. شما می‌توانید شمشیر جادویی خود را در بازارهای آزاد به دیگر بازیکنان بفروشید و پول واقعی دریافت کنید. به این مدل جذاب، بازی برای کسب درآمد یا Play to Earn گفته می‌شود.

بازارهای خرید و فروش کلکسیون‌های دیجیتال NFT

احتمالا شما هم خبرهای زیادی درباره‌ی فروش عکس‌ها، موسیقی‌ها و نقاشی‌های دیجیتال با قیمت‌های بالا شنیده‌اید. این بازار جذاب بر پایه‌ی فناوری ان‌اف‌تی یا NFT (دارایی‌های دیجیتال منحصربه‌فرد و غیرقابل تکرار که سند مالکیت آن‌ها به صورت قطعی روی شبکه‌ی بلاک چین ثبت شده است) بنا شده است.

برای خرید و فروش این آثار هنری، کارت‌های کلکسیونی یا حتی زمین‌های مجازی، به پلتفرم‌های امنی نیاز داریم که هنرمندان و خریداران را مستقیما به هم متصل کنند. برنامه‌های غیرمتمرکز در قالب بازارهای NFT، دقیقا همین کار را می‌کنند. این پلتفرم‌ها مانند یک گالری هنری بزرگ اما بدون مدیر عمل می‌کنند. وقتی شما یک اثر دیجیتال را در این برنامه‌ها می‌خرید، قرارداد هوشمند بلافاصله پول را به حساب هنرمند واریز کرده و سند مالکیت را به نام شما ثبت می‌کند.

شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز و آزاد

همه‌ی ما با شبکه‌های اجتماعی معروفی مثل اینستاگرام یا ایکس آشنا هستیم. در این پلتفرم‌ها، الگوریتم‌های شرکت سازنده تصمیم می‌گیرند که شما چه محتوایی را ببینید. همچنین آن‌ها می‌توانند به راحتی پست‌های شما را پاک کنند یا صفحه‌ی کاربری شما را ببندند.

در پاسخ به این محدودیت‌ها، شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز به وجود آمده‌اند. با استفاده از این برنامه‌های جدید، مزایای زیر را تجربه خواهید کرد:

• آزادی بیان: هیچ مدیر یا سرور مرکزی برای سانسور کردن محتوای شما وجود ندارد.
• حریم خصوصی واقعی: اطلاعات و داده‌های شخصی شما در سرورهای یک شرکت ذخیره نمی‌شوند، بنابراین کسی نمی‌تواند آن‌ها را به شرکت‌های تبلیغاتی بفروشد.
• کسب درآمد مستقیم: تولیدکنندگان محتوا می‌توانند به طور مستقیم از طرفداران خود حمایت مالی دریافت کنند، بدون اینکه پلتفرم بخشی از درآمد آن‌ها را به عنوان کارمزد کسر کند.

این شبکه‌ها، نویدبخش یک اینترنت آزادتر هستند که در آن، حق انتخاب و مالکیت داده‌ها کاملا در دستان خود کاربران قرار دارد.

معرفی محبوب‌ترین و بهترین برنامه‌های غیرمتمرکز بازار

آشنایی با مفاهیم تئوری برنامه‌های غیرمتمرکز بسیار ارزشمند است، اما هیچ‌چیز مانند دیدن نمونه‌های واقعی و موفق نمی‌تواند به درک بهتر ما کمک کند. در حال حاضر، هزاران برنامه‌ی غیرمتمرکز روی شبکه‌های مختلف بلاک چین در حال فعالیت هستند. برای اینکه بدانید در دنیای واقعی چه اتفاقاتی در حال رخ دادن است، در این بخش سه مورد از محبوب‌ترین و بزرگ‌ترین برنامه‌های غیرمتمرکز بازار را که هر کدام در حوزه‌ی خود یک پادشاه به شمار می‌روند، با هم بررسی می‌کنیم.

یونی سواپ - Uniswap (بزرگترین صرافی غیرمتمرکز)

اگر بخواهیم فقط یک برنامه را به عنوان نماد موفقیت دنیای وب 3 نام ببریم، آن برنامه بدون شک یونی سواپ است. یونی سواپ یک دکس یا DEX (مخفف Decentralized Exchange به معنی صرافی غیرمتمرکز که اجازه می‌دهد کاربران بدون نیاز به ثبت‌نام و واریز پول به حساب صرافی، رمزارزهای خود را مستقیما با یکدیگر معامله کنند) است.

در صرافی‌های معمولی، شما باید ابتدا احراز هویت کنید و دارایی خود را به کیف پول صرافی بفرستید. اما در یونی سواپ، شما کافی است کیف پول دیجیتال خود را به سایت متصل کنید و در کمتر از چند ثانیه، یک رمزارز را به رمزارز دیگری تبدیل کنید. این برنامه با استفاده از قراردادهای هوشمند و یک سیستم خودکار، خریداران و فروشندگان را به هم متصل می‌کند و هیچ انسانی بر معاملات شما نظارت ندارد.

آوه - Aave (پلتفرم وام‌دهی کریپتویی)

آوه یکی دیگر از شاهکارهای دنیای امور مالی غیرمتمرکز است که مفهوم بانکداری را به کل تغییر داده است. آوه یک پلتفرم وام‌دهی کریپتویی است که در آن، هر کسی از هر کجای جهان می‌تواند دو کار اصلی را انجام دهد:

• وام دادن و کسب سود: اگر مقداری رمزارز دارید که قصد فروش آن را ندارید، می‌توانید آن را در این پلتفرم بگذارید تا دیگران وام بگیرند و شما در ازای آن سود دریافت کنید.
• وام گرفتن بدون ضامن: اگر برای کارهای خود به پول نیاز دارید، می‌توانید بدون نیاز به ضامن یا چک، از این برنامه وام بگیرید. تنها شرط این است که مقداری ارز دیجیتال دیگر را به عنوان وثیقه در برنامه بگذارید.

تمام این فرآیندها توسط کدهای هوشمند مدیریت می‌شوند؛ بنابراین اگر وام‌گیرنده پول را پس ندهد، قرارداد هوشمند به طور خودکار وثیقه‌ی او را برمی‌دارد تا سرمایه‌ی وام‌دهنده کاملا امن باقی بماند.

اکسی اینفینیتی - Axie Infinity (محبوب‌ترین بازی بلاک چینی)

اکسی اینفینیتی نامی است که دنیای بازی‌های ویدیویی را تکان داد. این برنامه‌ی غیرمتمرکز، یک بازی جذاب بر پایه‌ی بلاک چین است که به بازیکنان اجازه می‌دهد موجودات خیالی و بانمکی به نام اکسی را پرورش دهند، با آن‌ها به جنگ دیگر بازیکنان بروند و در این مسیر درآمد کسب کنند.

تفاوت بزرگ اکسی اینفینیتی با بازی‌های معمولی در این است که هر کدام از این موجودات و حتی زمین‌های داخل بازی، یک دارایی دیجیتال واقعی هستند. سند مالکیت این موجودات به نام شما ثبت شده است و شما می‌توانید آن‌ها را در بازارهای داخل بازی به قیمت‌های واقعی بفروشید. این برنامه به خوبی نشان داد که یک نرم‌افزار سرگرمی چطور می‌تواند با ترکیب فناوری بلاک چین، به یک منبع درآمد واقعی برای هزاران کاربر در سراسر جهان تبدیل شود.

آموزش گام‌به‌گام: چگونه از یک DApp استفاده کنیم؟

اکنون که با مفاهیم و مزایای جذاب این برنامه‌ها آشنا شدیم، زمان آن رسیده است که وارد میدان شویم و ببینیم در عمل چگونه می‌توانیم از آن‌ها استفاده کنیم. ورود به دنیای جدید وب ۳ ممکن است در نگاه اول کمی پر از ابهام به نظر برسد، اما با طی کردن چند گام ساده متوجه خواهید شد که این مسیر بسیار هموارتر از چیزی است که تصور می‌کردید.

آیا برای کار با DApp نیاز به دانش برنامه‌نویسی داریم؟

بسیاری از کاربران تازه‌کار وقتی نام بلاک چین و کدهای قرارداد هوشمند را می‌شنوند، تصور می‌کنند برای استفاده از این فضا باید یک هکر یا برنامه‌نویس حرفه‌ای باشند. اما اصلا جای نگرانی نیست! استفاده از یک برنامه‌ی غیرمتمرکز دقیقا مانند رانندگی با یک خودرو است؛ شما برای رانندگی نیازی ندارید که نحوه‌ی کار موتور، چرخ‌دنده‌ها یا سیستم‌های پیچیده‌ی داخلی ماشین را بلد باشید.

توسعه‌دهندگان، این برنامه‌ها را با یک رابط کاربری (محیط گرافیکی و ظاهری سایت یا اپلیکیشن که کاربر از طریق آن با سیستم تعامل برقرار می‌کند) بسیار ساده و آشنا طراحی می‌کنند. در واقع، شما وقتی وارد یک برنامه‌ی غیرمتمرکز می‌شوید، همان دکمه‌ها، منوها و صفحه‌هایی را می‌بینید که در سایت‌های معمولی وجود دارند. شما تنها با چند کلیک ساده کارهای خود را انجام می‌دهید، در حالی که تمام پردازش‌های پیچیده‌ی ریاضی و رمزنگاری در پشت صحنه و توسط کدهای خودکار انجام می‌شود.

نقش کیف پول ارز دیجیتال به عنوان کلید ورود

در اپلیکیشن‌های معمولی، شما برای ورود به هر سایتی به ثبت‌نام، ایمیل و رمز عبور نیاز دارید. اما در دنیای وب ۳، کلید ورود شما فقط کیف پول ارز دیجیتال (نرم‌افزار یا دستگاهی امن برای نگهداری رمزارزها و برقراری ارتباط با شبکه‌های بلاک چینی) است. کیف پول شما در واقع نقش یک گذرنامه‌ی دیجیتال را بازی می‌کند که هم هویت ناشناس شما را در این فضا می‌سازد و هم دارایی‌هایتان را در خود نگه می‌دارد.

برای شروع، کافی است یک کیف پول نرم‌افزاری معتبر روی مرورگر کامپیوتر یا گوشی موبایل خود نصب کنید. در این مرحله، مهم‌ترین و حیاتی‌ترین بخش ماجرا آشنایی با عبارت بازیابی (مجموعه‌ای از ۱۲ تا ۲۴ کلمه که به عنوان رمز عبور اصلی و سند قطعی مالکیت کیف پول شما عمل می‌کند) است. اگر قصد فعالیت امن در این برنامه‌ها را دارید، باید بدانید که این کلمات تنها راه دسترسی به دارایی‌های شما هستند و تحت هیچ شرایطی نباید آن‌ها را در اختیار سایت‌ها، ربات‌ها یا افراد دیگر قرار دهید. برای اتصال به یک برنامه‌ی غیرمتمرکز، روال کار بسیار ساده است:

• وارد سایت اصلی و معتبر برنامه‌ی مورد نظر شوید.
• روی دکمه‌ی اتصال کیف پول یا Connect Wallet کلیک کنید.
• درخواست اتصال را در افزونه‌ی کیف پول خود تایید کنید تا بدون نیاز به ارائه‌ی نام و ایمیل، وارد سیستم شوید.

مفهوم کارمزد شبکه Gas Fee و اهمیت آن برای انجام تراکنش‌ها

وقتی در یک شبکه‌ی اجتماعی معمولی لایک می‌کنید یا پیامی می‌فرستید، هزینه‌ای پرداخت نمی‌کنید، زیرا شرکت سازنده‌ی آن برنامه تمام هزینه‌های مربوط به سرورها را پرداخت می‌کند. اما در یک برنامه‌ی غیرمتمرکز، از آنجا که هیچ سرور مرکزی یا شرکت حامی وجود ندارد و هزاران کامپیوتر مردمی در حال پردازش درخواست‌های شما هستند، باید هزینه‌ی این خدمات را بپردازید که به آن گس فی یا Gas Fee (کارمزدی که برای جبران هزینه‌ی پردازش محاسبات و تایید تراکنش‌ها به شبکه‌ی بلاک چین پرداخت می‌شود) می‌گویند.

برای درک بهتر، یک ماشین را در نظر بگیرید که برای حرکت در جاده قطعا به سوخت نیاز دارد. شما برای انجام هر عملیاتی در یک برنامه‌ی غیرمتمرکز (مثل خرید یک دارایی، وام گرفتن یا حتی ثبت یک قرارداد جدید) باید مقداری از ارز دیجیتال اصلی آن شبکه را در کیف پول خود داشته باشید. به عنوان مثال:

• اگر برنامه‌ی مورد نظر روی شبکه‌ی اتریوم ساخته شده باشد، کارمزدها حتما با ارز اتر پرداخت می‌شود.
• اگر برنامه روی شبکه‌ی پالیگان باشد، برای پرداخت هزینه‌ی مسیر به ارز متیک نیاز دارید.

بنابراین، پیش از شروع کار با هر برنامه‌ی غیرمتمرکز، همیشه مطمئن شوید که مقداری از ارز بومی آن شبکه را برای پرداخت هزینه‌ی تراکنش‌ها در کیف پول خود شارژ کرده‌اید تا با خطای کمبود موجودی مواجه نشوید.

بررسی چالش‌ها و معایب فعلی برنامه‌های غیرمتمرکز

با وجود تمام مزایای شگفت‌انگیزی که تا اینجا درباره‌ی برنامه‌های غیرمتمرکز یاد گرفتیم، باید واقع‌بین باشیم. دنیای رمزارزها و فناوری بلاکچین هنوز در ابتدای مسیر خود قرار دارد و مانند هر تکنولوژی نوپای دیگری، با چالش‌ها و مشکلاتی دست‌وپنجه نرم می‌کند. برای اینکه بتوانید با دیدی باز و منطقی وارد این فضا شوید، بسیار مهم است که با نقاط ضعف فعلی این سیستم‌ها نیز آشنا باشید. در ادامه، چهار چالش اصلی این برنامه‌ها را با زبانی ساده بررسی می‌کنیم.

مشکلات مقیاس‌پذیری و سرعت پایین‌تر نسبت به اپلیکیشن‌های سنتی

یکی از بزرگ‌ترین موانع بر سر راه برنامه‌های غیرمتمرکز، مسئله‌ی مقیاس‌ پذیری (Scalability: توانایی یک سیستم برای پاسخگویی سریع به تعداد بسیار زیادی از کاربران و تراکنش‌ها به صورت همزمان) است.

برای درک این موضوع، یک اتوبان چند بانده را با یک جاده‌ی خاکی دوطرفه مقایسه کنید. اپلیکیشن‌های سنتی مانند اینستاگرام، از سرورهای مرکزی و فوق‌العاده قدرتمندی استفاده می‌کنند که می‌توانند میلیون‌ها درخواست را در کسری از ثانیه پردازش کنند (همان اتوبان چند بانده). اما در یک برنامه‌ی غیرمتمرکز، هر تراکنش باید توسط هزاران کامپیوتر در سراسر شبکه‌ی بلاک چین بررسی و تایید شود. این فرآیند تایید گروهی، زمان‌بر است و وقتی تعداد کاربران یک برنامه ناگهان افزایش می‌یابد، شبکه شلوغ شده و سرعت انجام کارها به شدت افت می‌کند. به همین دلیل، سرعت اجرای دستورات در این برنامه‌ها هنوز به پای اپلیکیشن‌های معمولی نمی‌رسد.

تجربه کاربری UX پیچیده‌تر برای افراد مبتدی

چالش بعدی به تجربه‌ی کاربری (UX: میزان راحتی، سادگی و احساس خوب کاربر هنگام کار با محیط یک نرم‌افزار) مربوط می‌شود. شرکت‌های بزرگ فناوری سال‌ها تلاش کرده‌اند تا کار با برنامه‌های موبایل را تا حد ممکن ساده کنند؛ به طوری که شما تنها با وارد کردن یک شماره تلفن و رمز عبور وارد حساب خود می‌شوید.

اما ورود به برنامه‌های غیرمتمرکز برای یک فرد تازه‌کار، شبیه به یادگیری یک زبان جدید است. کاربران برای استفاده از این برنامه‌ها باید مراحل زیر را طی کنند:

• نصب و ساخت یک کیف پول ارز دیجیتال
• نگهداری ایمن از کلمات بازیابی کیف پول
• آشنایی با شبکه‌های مختلف بلاک چینی
• خرید ارز دیجیتال برای پرداخت کارمزد تراکنش‌ها

این مراحل، به‌ویژه برای کسانی که دانش فنی کمتری دارند، می‌تواند ترسناک و گیج‌کننده باشد و مانع بزرگی برای استفاده‌ی روزمره‌ی عموم مردم از این برنامه‌ها محسوب می‌شود.

خطرات امنیتی باگ در قراردادهای هوشمند و احتمال هک

در بخش‌های قبلی گفتیم که بلاک چین بسیار امن است و هک نمی‌شود. این حرف کاملا درست است، اما نباید فراموش کنیم که برنامه‌های غیرمتمرکز توسط انسان‌ها نوشته می‌شوند. اگر یک برنامه‌نویس در نوشتن کدهای قرارداد هوشمند اشتباه کند، یک باگ (Bug: خطا یا نقص پنهان در کدهای برنامه‌نویسی که باعث اختلال در سیستم یا ایجاد راه نفوذ می‌شود) در برنامه به وجود می‌آید.

هکرها همیشه به دنبال پیدا کردن این خطاهای برنامه‌نویسی هستند. اگر هکری بتواند یک راه نفوذ در قرارداد هوشمند پیدا کند، می‌تواند دارایی‌های موجود در آن برنامه را به سرقت ببرد. قسمت تلخ ماجرا این است که در شبکه‌ی بلاک چین، تراکنش‌ها غیرقابل بازگشت هستند؛ یعنی اگر پولی به دلیل ضعف امنیتی برنامه دزدیده شود، هیچ بانک یا پلیسی وجود ندارد که بتواند تراکنش را لغو کرده و پول شما را برگرداند.

دشواری در به‌روزرسانی برنامه‌ها توسط توسعه‌دهندگان

وقتی سازندگان یک اپلیکیشن معمولی متوجه یک ایراد در برنامه‌ی خود می‌شوند، به راحتی کدهای سرور مرکزی را تغییر می‌دهند و یک به‌روزرسانی جدید برای کاربران می‌فرستند. اما در برنامه‌های غیرمتمرکز، اوضاع به این سادگی نیست.

ماهیت قراردادهای هوشمند به گونه‌ای است که وقتی روی شبکه‌ی بلاک چین قرار می‌گیرند، دیگر قابل تغییر یا پاک شدن نیستند. این ویژگی برای جلوگیری از تقلب عالی است، اما کار را برای توسعه‌دهندگان بسیار سخت می‌کند. اگر سازندگان یک برنامه‌ی غیرمتمرکز بخواهند یک خطای امنیتی را برطرف کنند یا امکانات جدیدی به برنامه اضافه کنند، باید یک قرارداد هوشمند کاملا جدید بسازند و از تمام کاربران بخواهند که دارایی‌های خود را به نسخه‌ی جدید منتقل کنند. این فرآیند بسیار پرهزینه، زمان‌بر و نیازمند توافق جمعی است.

آینده برنامه‌های غیرمتمرکز و تاثیر آن‌ها بر آزادی دیجیتال چگونه خواهد بود؟

با وجود چالش‌هایی که در بخش قبل بررسی کردیم، مسیر پیش روی برنامه‌های غیرمتمرکز بسیار روشن و هیجان‌انگیز است. ما اکنون در دوران گذار به وب 3 (نسل سوم اینترنت که بر پایه‌ی تمرکززدایی و مالکیت کاربران بنا شده است) قرار داریم. همان‌طور که اینترنت اولیه‌ی ما در سال‌های ابتدایی خود کند و محدود بود، برنامه‌های غیرمتمرکز نیز در حال گذراندن دوران رشد خود هستند و روزبه‌روز سریع‌تر، ارزان‌تر و کاربرپسندتر می‌شوند.

تاثیر اصلی و شگفت‌انگیز این برنامه‌ها، بازگرداندن آزادی دیجیتال به دست کاربران است. در آینده‌ای نه‌چندان دور، دیگر نیازی نیست نگران این باشیم که یک شرکت بزرگ حساب کاربری ما را مسدود کند یا اطلاعات شخصی ما را بدون اجازه به شبکه‌های تبلیغاتی بفروشد. با تکامل این فناوری، ما شاهد تغییرات مثبتی در چند بخش کلیدی خواهیم بود:

• اقتصاد بدون مرز: هر فردی در هر کجای دنیا، تنها با یک گوشی موبایل و اتصال به اینترنت، به تمام خدمات مالی جهانی دسترسی خواهد داشت؛ بدون اینکه تحریم‌ها یا مرزهای جغرافیایی مانع فعالیت آزادانه‌ی او شوند.
• هویت دیجیتال مستقل: به جای داشتن ده‌ها نام کاربری و رمز عبور در سایت‌های مختلف، شما یک هویت دیجیتال یکپارچه (پروفایل شخصی رمزنگاری‌شده که فقط در کنترل و مالکیت خود شماست) خواهید داشت و با آن به صورت کاملا امن و ناشناس به تمام برنامه‌ها متصل می‌شوید.
• حاکمیت کاربران: در آینده، تصمیم‌گیری درباره‌ی قوانین برنامه‌ها بر عهده‌ی یک شخص یا مدیرعامل نخواهد بود؛ بلکه خود کاربران از طریق توکن‌های حاکمیتی (ارزهای دیجیتال خاصی که به دارنده‌ی آن‌ها حق رای برای ایجاد تغییرات در سیستم را می‌دهند) مسیر آینده‌ی برنامه‌ها را مشخص می‌کنند.

خوشبختانه توسعه‌دهندگان در حال حاضر با تمام توان روی راهکارهای لایه دوم (شبکه‌های کمکی که روی شبکه‌ی بلاک چین اصلی ساخته می‌شوند تا سرعت انجام تراکنش‌ها را بسیار بالا ببرند و کارمزدها را کاهش دهند) کار می‌کنند تا مشکل کندی و گرانی برنامه‌ها را حل کنند. با بهبود این زیرساخت‌ها، تجربه‌ی استفاده از یک برنامه‌ی غیرمتمرکز به زودی همان‌قدر ساده خواهد شد که امروز یک پیامک ساده برای دوستان خود می‌فرستیم.

در نهایت، برنامه‌های غیرمتمرکز تنها یک ابزار مالی یا یک تکنولوژی گذرا نیستند؛ آن‌ها یک تکامل ضروری در دنیای اینترنت هستند. این برنامه‌ها به ما نوید دنیای دیجیتالی را می‌دهند که در آن، قدرت، حق انتخاب و حفظ حریم خصوصی به جای تمرکز در دست چند شرکت محدود، به صورت عادلانه بین تمام کاربران توزیع شده است. این دقیقا همان آینده‌ی واقعی آزادی دیجیتال است و ما بسیار خوش‌شانس هستیم که در حال برداشتن قدم‌های اولیه‌ی این مسیر جذاب هستیم.

منابع:

Chain Link

Coinbase