قرارداد فوروارد (Forward Contract) چیست؟ راهنمای جامع و بررسی تفاوت آن با فیوچرز

در بازاری مانند ارزهای دیجیتال که قیمت‌ها در عرض چند ساعت زیر و رو می‌شوند، تریدری را تصور کنید که سود قابل توجهی به دست آورده اما سایه سنگین ریزش ناگهانی بازار هر لحظه سرمایه‌اش را تهدید می‌کند. او به دنبال راهی برای قفل کردن قیمت فعلی است، اما ابزارهای استاندارد بازار پاسخگوی حجم خاص و نیازهای شخصی‌سازی‌شده‌ی او نیستند و از طرفی، خطر عمل نکردن طرف مقابل به تعهداتش نیز همیشه سرمایه او را تهدید می‌کند. در این مقاله، مکانیزم دقیق بازار فوروارد را بررسی می‌کنیم، کاربرد آن‌ها در پوشش ریسک (Hedging) را نشان می‌دهیم و مسیر استفاده از این ابزار را در مقایسه با قراردادهای آتی (Futures) به طور کامل روشن خواهیم کرد.

قرارداد فوروارد یا پیمان آتی چیست؟

قرارداد فوروارد یا پیمان آتی (Forward Contract) یکی از ابزارهای پایه‌ای در بازارهای مالی است که شاید نام آن در نگاه اول کمی پیچیده به نظر برسد، اما سازوکار بسیار ساده‌ای دارد. برای درک بهتر این موضوع، بیایید از یک مثال روزمره استفاده کنیم. فرض کنید شما یک کشاورز هستید که گندم می‌کارید و چند ماه دیگر محصول شما آماده‌ی برداشت می‌شود. شما نگران هستید که در زمان برداشت، قیمت گندم در بازار افت کند و زحمات شما به هدر برود. از طرفی، صاحب یک کارخانه‌ی آرد هم نگران است که شاید چند ماه دیگر قیمت گندم به شدت بالا برود و هزینه‌های تولید او افزایش یابد.

برای حل این دغدغه، شما و صاحب کارخانه با هم یک قرارداد می‌نویسید. بر اساس این توافق، شما متعهد می‌شوید که دقیقا سه ماه دیگر، مقدار مشخصی گندم را با قیمت ثابتی که همین امروز روی آن توافق کرده‌اید، به او بفروشید. وقتی زمان سررسید قرارداد فرا برسد، دیگر مهم نیست قیمت گندم در بازار چقدر نوسان داشته است؛ معامله دقیقا با همان قیمت توافق‌شده انجام می‌شود.

در دنیای رمزارز و بازارهای مالی، قرارداد فوروارد دقیقا همین نقش را ایفا می‌کند. این قرارداد یک توافق خصوصی و دوطرفه برای خرید یا فروش یک دارایی مشخص (مانند بیت کوین، طلا یا ارزهای فیات) در یک تاریخ معین در آینده‌ی بازار است، اما با قیمتی که در زمان بستن قرارداد مشخص شده است.

این نوع معاملات معمولا در محیطی به نام بازار OTC (بازار خارج از بورس - یعنی یک شبکه‌ی معاملاتی مستقیم بین طرفین بدون وجود یک واسطه‌ی مرکزی مانند صرافی‌های رسمی) انجام می‌شوند. به دلیل همین ساختار، این قراردادها انعطاف بالایی دارند و بر اساس نیاز دقیق دو طرف شکل می‌گیرند.

چرا معامله‌گران از قراردادهای فوروارد استفاده می‌کنند؟

اکنون که با مفهوم پایه‌ی این قراردادها آشنا شدیم، این سوال پیش می‌آید که چرا افراد و نهادهای مالی به سراغ استفاده از آن‌ها می‌روند؟ معامله‌گران و سرمایه‌گذاران معمولا به سه دلیل اصلی قراردادهای فوروارد را انتخاب می‌کنند:

• پوشش ریسک یا هدجینگ (Hedging): مهم‌ترین و اصلی‌ترین دلیل استفاده از این قراردادها، مدیریت و کاهش خطرات ناشی از نوسان قیمت‌ها است. پوشش ریسک به معنای اتخاذ یک موقعیت معاملاتی برای محافظت از سرمایه‌ی شما در برابر تغییرات نامطلوب بازار است. برای مثال، شرکتی که سه ماه دیگر نیاز به خرید تجهیزات با دلار دارد، برای جلوگیری از ضرر ناشی از گران شدن احتمالی نرخ ارز، از امروز یک قرارداد فوروارد می‌بندد تا قیمت خرید دلار خود را ثابت نگه دارد و با خیالی آسوده برنامه‌ریزی کند.
• سفته‌بازی یا سفته‌گری (Speculation): گروهی دیگر از معامله‌گران، قصد خرید یا فروش واقعی یک دارایی را ندارند، بلکه می‌خواهند از پیش‌بینی درست خود درباره‌ی آینده‌ی بازار سود ببرند. سفته‌بازی یعنی تلاش برای کسب سود از طریق پیش‌بینی جهت حرکت قیمت‌ها و پذیرش ریسک آن. اگر یک تریدر پیش‌بینی کند که قیمت اتریوم در ماه آینده رشد چشمگیری خواهد داشت، می‌تواند یک قرارداد فوروارد برای خرید اتریوم با قیمت پایین‌تر امروز ببندد و در زمان سررسید، با فروش آن به قیمت بالاتر سود خوبی به دست بیاورد.
• انعطاف‌پذیری و شخصی‌سازی بالا: برخلاف قراردادهای استاندارد بورس که قوانین خشکی دارند، پیمان‌های آتی کاملا منعطف هستند. از آنجا که این قراردادها بین دو نفر و خارج از چارچوب‌های سخت‌گیرانه‌ی صرافی‌ها بسته می‌شوند، طرفین می‌توانند حجم دقیق دارایی، تاریخ دقیق سررسید قرارداد و شیوه‌ی تسویه‌حساب را کاملا بر اساس نیازهای ویژه‌ی خود تنظیم کنند.

مکانیزم بازار فوروارد: این قراردادها چگونه کار می‌کنند؟

حالا که متوجه شدیم قرارداد فوروارد چیست، وقت آن رسیده است که به پشت صحنه‌ی این معاملات برویم و ببینیم چرخ‌دنده‌های این بازار دقیقا چطور می‌چرخند. برعکس بازارهای عادی که همه‌چیز در آن‌ها کاملا شفاف و عمومی است، بازار فوروارد سازوکار خاص خودش را دارد. در این بخش، قدم به قدم مکانیزم این قراردادها را بررسی می‌کنیم.

ساختار غیرمتمرکز و توافقات دوطرفه در بازارهای خارج از بورس (OTC)

بیشتر ما با روش معمول معامله آشنا هستیم؛ جایی که به یک پلتفرم معاملاتی متمرکز (مانند صرافی ارز دیجیتال کیف پول من برای خرید رمزارزها) یا سازمان بورس مراجعه می‌کنیم و یک سیستم مرکزی به صورت خودکار سفارش خرید ما را با سفارش فروش فرد دیگری تطبیق می‌دهد. اما قراردادهای فوروارد در محیطی متفاوت به نام OTC (مخفف Over-The-Counter یا بازار خارج از بورس - شبکه‌ای غیرمتمرکز که در آن معامله‌گران بدون واسطه‌ی مرکزی و مستقیما با هم معامله می‌کنند) انجام می‌شوند.

در شبکه‌ی OTC هیچ تابلوی عمومی برای نمایش قیمت‌ها وجود ندارد و همه‌چیز بر اساس توافق دوطرفه‌ی خریدار و فروشنده شکل می‌گیرد. آن‌ها می‌توانند به صورت حضوری، تلفنی یا از طریق شبکه‌های ارتباطی، درباره‌ی حجم قرارداد، تاریخ دقیق تحویل و سایر شرایط مذاکره کنند. این ساختار منعطف باعث می‌شود که قراردادهای فوروارد به ابزاری کاملا شخصی‌سازی‌شده برای طرفین تبدیل شوند.

نحوه تعیین نرخ و قیمت‌گذاری قراردادهای Forward

یکی از سوالات مهم این است که قیمت توافقی برای آینده چطور تعیین می‌شود؟ آیا خریدار و فروشنده به صورت حدسی یک قیمت را انتخاب می‌کنند؟ قطعا خیر. در بازارهای مالی برای محاسبه‌ی قیمت فوروارد از یک منطق مشخص استفاده می‌شود.

قیمت قرارداد فوروارد به طور کلی بر اساس دو عامل اصلی تعیین می‌شود:

• قیمت نقدی یا اسپات (Spot Price - قیمت لحظه‌ای و فعلی دارایی در بازار آزاد).
• هزینه‌ی نگهداری (Cost of Carry - هزینه‌هایی مانند کارمزد نگهداری، بیمه یا حتی نرخ بهره که تا زمان سررسید قرارداد به نگهداری آن دارایی تعلق می‌گیرد).

برای مثال، فرض کنید قیمت فعلی یک دارایی دیجیتال ۱۰۰۰ دلار است. اگر فروشنده بداند که برای قفل کردن این دارایی و نگهداری از آن تا سه ماه آینده، حدود ۵۰ دلار هزینه‌ی جانبی خواهد داشت، قیمت فوروارد را ۱۰۵۰ دلار پیشنهاد می‌دهد. بنابراین، قیمت قرارداد در واقع پیش‌بینی صرف بازار از آینده نیست، بلکه قیمت امروز به اضافه‌ی هزینه‌های رسیدن به آینده‌ی بازار است.

آشنایی با پوزیشن‌های معاملاتی: موقعیت خرید (Long) و موقعیت فروش (Short)

وقتی دو نفر یک قرارداد فوروارد می‌بندند، هر کدام در یک سمت از معامله قرار می‌گیرند. در ادبیات بازارهای مالی، به این سمت‌وسوها پوزیشن یا موقعیت معاملاتی می‌گویند. در هر قرارداد فوروارد، همیشه دو موقعیت متضاد وجود دارد:

• موقعیت خرید (Long Position): فردی که در قرارداد متعهد می‌شود دارایی را در آینده با قیمت توافق‌شده بخرد، در موقعیت لانگ قرار دارد. این شخص پیش‌بینی می‌کند که قیمت دارایی در آینده گران‌تر خواهد شد. اگر در زمان سررسید، قیمت روز بازار از قیمت توافق‌شده در قرارداد بیشتر باشد، او سود می‌کند؛ زیرا می‌تواند دارایی را ارزان‌تر از بازار بخرد.
• موقعیت فروش (Short Position): فردی که متعهد می‌شود دارایی را در آینده با قیمت توافق‌شده بفروشد، در موقعیت شورت قرار دارد. این شخص بر این باور است که قیمت دارایی افت خواهد کرد. اگر پیش‌بینی او درست باشد و در تاریخ سررسید قیمت بازار کاهش یافته باشد، او برنده‌ی معامله است؛ زیرا دارایی خود را گران‌تر از قیمت روز بازار به خریدار می‌فروشد.

فاز تسویه: در تاریخ سررسید قرارداد چه اتفاقی می‌افتد؟

هر قراردادی یک خط پایان دارد. تاریخ سررسید (Maturity Date - روزی که مدت زمان قرارداد تمام می‌شود و طرفین باید به تعهدات خود عمل کنند) همان نقطه‌ی پایان است. در این روز، فاز تسویه‌ی حساب آغاز می‌شود.

بسته به اینکه دو طرف در روز اول چه توافقی کرده باشند، مرحله‌ی تسویه به یکی از دو شکل زیر انجام می‌شود:

• تحویل فیزیکی: فروشنده اصل دارایی (مثلا خود رمزارزها یا کالای مورد نظر) را به خریدار منتقل می‌کند و خریدار نیز کل مبلغ قرارداد را می‌پردازد.
• تسویه‌ی نقدی: هیچ دارایی واقعی جابه‌جا نمی‌شود. طرفین فقط بررسی می‌کنند که قیمت روز بازار چقدر با قیمت قرارداد فرق دارد و کسی که ضرر کرده، مبلغ مابه‌التفاوت را به شکل نقدی به برنده‌ی معامله پرداخت می‌کند.

به این ترتیب، چرخه‌ی عمر یک قرارداد فوروارد با تسویه‌حساب نهایی بین خریدار و فروشنده به طور کامل بسته می‌شود.

معرفی انواع قراردادهای Forward در بازارهای مالی

حالا که با سازوکار کلی این قراردادها آشنا شدیم، وقت آن است که ببینیم چند نوع قرارداد فوروارد در دنیای مالی وجود دارد. به طور کلی، تفاوت اصلی این قراردادها در مرحله‌ی آخر یا همان فاز تسویه مشخص می‌شود. بسته به اینکه در تاریخ سررسید قرارداد دقیقا چه چیزی بین خریدار و فروشنده رد و بدل شود، قراردادهای فوروارد را به دو دسته‌ی اصلی تقسیم می‌کنند که در ادامه با زبانی ساده به بررسی آن‌ها می‌پردازیم.

قرارداد فوروارد قابل تحویل (Deliverable Forward) و انتقال فیزیکی دارایی

در این نوع از قرارداد، وقتی روز پایانی فرا می‌رسد، دارایی مورد معامله به صورت واقعی بین دو طرف دست به دست می‌شود. به بیان دیگر، فروشنده باید اصل دارایی را به خریدار تحویل دهد و خریدار نیز باید کل مبلغ توافق‌شده را بپردازد.

بیایید به همان مثال کشاورز و صاحب کارخانه‌ی آرد برگردیم. اگر توافق آن‌ها یک قرارداد قابل تحویل باشد، در روز پایان قرارداد، کشاورز واقعا گندم‌ها را بار کامیون می‌کند و به کارخانه تحویل می‌دهد و پول آن را می‌گیرد. در دنیای رمزارزها هم شرایط به همین شکل است. اگر دو نفر روی قیمت بیت کوین یک قرارداد قابل تحویل ببندند، در روز سررسید، فروشنده باید دقیقا همان مقدار بیت کوین را به کیف پول دیجیتال خریدار واریز کند و خریدار هم باید هزینه‌ی آن را تمام و کمال بپردازد.

به طور خلاصه، این نوع قرارداد بیشتر برای افراد و شرکت‌هایی مناسب است که واقعا به خود دارایی نیاز دارند و هدفشان فقط کسب سود از نوسان قیمت نیست.

قرارداد فوروارد غیرقابل تحویل یا تسویه نقدی (NDF)

در دنیای مدرن بازارهای مالی، بسیاری از معامله‌گران اصلا نیازی به خود دارایی ندارند. برای مثال، یک تریدر نیازی ندارد که بشکه‌های نفت یا شمش‌های طلا را در خانه‌ی خود انبار کند؛ او فقط می‌خواهد از تغییرات قیمت این دارایی‌ها سود ببرد. اینجا است که قراردادهای NDF (مخفف Non-Deliverable Forward - قراردادی که در آن اصل دارایی جابه‌جا نمی‌شود و طرفین فقط مابه‌التفاوت سود و زیان را به صورت نقدی تسویه می‌کنند) وارد میدان می‌شوند.

در این نوع قرارداد، وقتی تاریخ سررسید از راه می‌رسد، هیچ دارایی واقعی جابه‌جا نمی‌شود. به جای انتقال فیزیکی، دو طرف معامله فقط قیمت توافق‌شده در قرارداد را با قیمت روز بازار مقایسه می‌کنند و کسی که ضرر کرده است، باید اختلاف قیمت را به برنده‌ی معامله بپردازد.

برای درک بهتر سازوکار تسویه‌ی نقدی، این سناریو را در نظر بگیرید:

• شما با یک نفر قرارداد می‌بندید که قیمت یک اتریوم در ماه آینده ۳۰۰۰ دلار خواهد بود.
• در روز سررسید، قیمت واقعی اتریوم در بازار به ۳۲۰۰ دلار می‌رسد. این یعنی شما پیش‌بینی درستی داشته‌اید و ۲۰۰ دلار در سود هستید.
• در این حالت، فروشنده هیچ اتریومی به شما تحویل نمی‌دهد؛ بلکه فقط همان ۲۰۰ دلار اختلافی را که شما سود کرده‌اید، به صورت نقدی (معمولا با ارزهای رایج مثل دلار یا استیبل کوین‌هایی مثل تتر) به حساب شما واریز می‌کند.

قراردادهای غیر قابل تحویل در بین تریدرها بسیار محبوب هستند، زیرا دردسرهای انتقال فیزیکی، هزینه‌های نگهداری و پیچیدگی‌های جابه‌جایی دارایی اصلی را به طور کامل از بین می‌برند و به معامله‌گران اجازه می‌دهند تا با خیالی آسوده فقط روی تحلیل بازار تمرکز کنند.

کاربرد قرارداد فوروارد در بازار ارزهای دیجیتال و بازارهای سنتی

حالا که با انواع این قراردادها آشنا شدیم، شاید بپرسید که این ابزار دقیقا در دنیای واقعی چه کاربردی دارد؟ قراردادهای فوروارد در ابتدا برای بازارهای سنتی مثل محصولات کشاورزی و فلزات گران‌بها طراحی شدند، اما امروزه پای آن‌ها به بازارهای مدرنی مثل فارکس (Forex - بازار جهانی مبادله‌ی ارزهای رایج کشورها) و البته دنیای پرنوسان رمزارزها نیز باز شده است. معامله‌گران معمولا با دو هدف اصلی به سراغ این قراردادها می‌روند که در ادامه آن‌ها را با هم بررسی می‌کنیم.

مدیریت و پوشش ریسک (Hedging) در برابر نوسانات شدید قیمت

همان‌طور که می‌دانید، بازار ارزهای دیجیتال و حتی بازارهای مالی سنتی، گاهی دستخوش نوسانات بسیار شدیدی می‌شوند. در چنین شرایطی، هدف اول بسیاری از کسب‌وکارها و سرمایه‌گذاران بزرگ، کسب سود بیشتر نیست؛ بلکه محافظت از سرمایه‌ی فعلی است.

با استفاده از قرارداد فوروارد، شما می‌توانید قیمت یک دارایی را برای آینده قفل کنید. این کار به شما آرامش خاطر می‌دهد تا بدون نگرانی از ریزش یا جهش ناگهانی قیمت‌ها، برای آینده‌ی مالی خود برنامه‌ریزی کنید. در واقع، شما با این کار یک سپر دفاعی محکم در برابر خطرات بازار می‌سازید و ریسک تغییرات غیرمنتظره را از بین می‌برید.

سفته‌بازی و کسب سود از پیش‌بینی آینده بازار

روی دیگر سکه‌ی قراردادهای فوروارد، سفته‌بازی است. در اینجا معامله‌گر هیچ نیازی به تحویل گرفتن خود دارایی (مثلا دریافت واقعی بیت کوین یا بشکه‌ی نفت) ندارد، بلکه فقط می‌خواهد از دانش تحلیلی خود برای پیش‌بینی مسیر آینده‌ی بازار استفاده کند و سود ببرد.

اگر یک معامله‌گر روند بازار را صعودی پیش‌بینی کند، با ورود به موقعیت خرید در یک قرارداد فوروارد، دارایی را در قیمت پایین امروز فریز می‌کند تا در آینده آن را گران‌تر بفروشد. در این نوع معاملات، طرفین معمولا از قراردادهای تسویه‌ی نقدی استفاده می‌کنند و گاهی برای افزایش چشمگیر سود خود به سراغ اهرم مالی (Leverage - ابزاری که به شما اجازه می‌دهد با سرمایه‌ی کم، معامله‌ای با حجم و سود و زیان بسیار بزرگ‌تر باز کنید) نیز می‌روند؛ هرچند استفاده از این ابزارها نیازمند دانش فنی بالا است.

مثال‌های کاربردی از معامله فوروارد در بازار بیت کوین و فارکس

برای این که تمام مفاهیم بالا کاملا در ذهن شما جا بیفتد و تصویر روشنی از نحوه‌ی کارکرد این ابزار داشته باشید، بیایید دو سناریوی ملموس را در بازارهای مختلف بررسی کنیم:

• مثال پوشش ریسک در بازار بیت کوین: فرض کنید شما یک استخراج‌کننده‌ی بیت کوین یا ماینر هستید. دستگاه‌های شما ماهانه یک بیت کوین استخراج می‌کنند، اما شما باید هزینه‌ی برق و نگهداری تجهیزات خود را به صورت نقدی بپردازید. قیمت بیت کوین امروز ۶۰ هزار دلار است و شما نگران هستید که تا ماه آینده قیمت آن سقوط کند. برای جلوگیری از این ضرر، شما یک قرارداد فوروارد با یک سرمایه‌گذار می‌بندید تا یک بیت کوین خود را ماه آینده دقیقا با همان قیمت ۶۰ هزار دلار به او بفروشید. با این کار، حتی اگر بازار سقوط کند، شما سرمایه‌ی لازم برای پرداخت هزینه‌ی برق خود را تضمین کرده‌اید.
• مثال معامله فوروارد در بازار فارکس و ارز: یک شرکت واردکننده‌ی ایرانی را در نظر بگیرید که برای واردات تجهیزات، باید سه ماه دیگر مبلغ مشخصی به دلار پرداخت کند. مدیر شرکت نگران است که در این سه ماه، قیمت دلار در ایران افزایش شدیدی داشته باشد. برای رفع این نگرانی، او وارد یک قرارداد فوروارد می‌شود و متعهد می‌شود که سه ماه دیگر، دلار را با نرخ ثابت امروز بخرد. به این ترتیب، ریسک نوسان ارز برای این تاجر کاملا از بین می‌رود.

بررسی مزایا و معایب معاملات Forward

هر ابزار مالی در دنیای سرمایه‌گذاری، درست مانند یک شمشیر دولبه عمل می‌کند. قرارداد فوروارد نیز از این قاعده‌ی کلی مستثنی نیست و در کنار مزایای جذابی که برای معامله‌گران دارد، ریسک‌های پنهانی را نیز به همراه می‌آورد. به عنوان یک معامله‌گر هوشمند، بسیار مهم است که پیش از ورود به این بازار، هر دو روی این سکه را به خوبی بشناسید.

مهم‌ترین مزایای قرارداد فوروارد

دلیل اصلی محبوبیت این قراردادها بین شرکت‌های بزرگ و سرمایه‌گذاران، آزادی عمل بسیار بالایی است که به آن‌ها می‌دهد. برای درک بهتر، بیایید مزایای اصلی را بررسی کنیم:

• انعطاف‌پذیری و شخصی‌سازی کامل: قراردادهای رسمی در بورس، مانند لباس‌های آماده در فروشگاه هستند که سایز و رنگ از پیش تعیین‌شده‌ای دارند. اما قرارداد فوروارد مانند مراجعه به یک خیاط ماهر است. دو طرف معامله می‌توانند حجم دارایی، تاریخ دقیق تحویل و نوع تسویه را کاملا بر اساس نیاز ویژه‌ی خودشان تنظیم کنند و هیچ محدودیت قانونی خاصی دست و پای آن‌ها را نمی‌بندد.
• تقسیم ریسک و آرامش خاطر: همان‌طور که در بخش‌های قبلی اشاره کردیم، این قراردادها بهترین ابزار برای محافظت از سرمایه‌ی شما در برابر طوفان‌های قیمتی هستند. با توافق روی یک قیمت ثابت برای آینده، خریدار و فروشنده هر دو خیالشان راحت است که نوسانات شدید بازار هیچ آسیبی به برنامه‌ریزی مالی آن‌ها نمی‌زند.
• عدم نیاز به پرداخت هزینه‌ی اولیه: در بسیاری از این قراردادها، در زمان امضای توافق، نیازی به پرداخت پول یا ارائه‌ی وثیقه‌ی سنگین نیست و تمام تسویه‌حساب‌ها به روز سررسید موکول می‌شود. این ویژگی برای شرکت‌هایی که می‌خواهند پول نقد خود را در گردش نگه دارند، یک مزیت عالی محسوب می‌شود.

ریسک‌ها و معایب بازار فوروارد

با وجود تمام مزایایی که نام بردیم، ساختار غیررسمی و خارج از بورس در این قراردادها، خطرات خاص خودش را به همراه دارد که اگر مراقب نباشید، می‌تواند به ضررهای سنگینی منجر شود.

درک ریسک نکول (عدم انجام تعهدات توسط طرف مقابل)

بزرگ‌ترین و خطرناک‌ترین نقطه‌ضعف قرارداد فوروارد، پدیده‌ای به نام ریسک نکول (Default Risk - خطر عمل نکردن یکی از طرفین به تعهدات مالی خود در زمان سررسید قرارداد) است.

از آنجا که این قراردادها یک توافق خصوصی هستند و هیچ نهاد ناظر یا اتاق پایاپای برای تضمین اجرای آن‌ها وجود ندارد، همیشه این خطر هست که یک طرف زیر قول خود بزند. فرض کنید شما روی قیمت ۵۰ هزار دلار برای یک دارایی توافق کرده‌اید، اما در روز سررسید، قیمت در بازار به ۸۰ هزار دلار می‌رسد. در این حالت، فروشنده باید ضرر بسیار سنگینی را بپذیرد تا دارایی را با قیمت پایین‌تر به شما بدهد. اگر او توان پرداخت این مبلغ را نداشته باشد یا به سادگی از انجام تعهد فرار کند، هیچ سیستم اتوماتیکی برای جبران خسارت شما وجود ندارد و سرمایه‌ی شما با خطر جدی مواجه می‌شود.

چالش‌های نقدشوندگی و نبود شفافیت قیمتی

علاوه بر ریسک فرار طرف مقابل، دو چالش اساسی دیگر نیز در بازار فوروارد وجود دارد:

• مشکل نقدشوندگی: در بازارهای مالی، نقدشوندگی (Liquidity - سرعت و راحتی تبدیل کردن یک دارایی به پول نقد بدون افت شدید قیمت) اهمیت زیادی دارد. چون قراردادهای فوروارد کاملا شخصی‌سازی شده‌اند، پیدا کردن شخص سومی که دقیقا با شرایط خاص قرارداد شما موافق باشد و بخواهد آن را از شما بخرد، بسیار سخت است. بنابراین، شما معمولا مجبور هستید تا روز آخر پای قرارداد بمانید و راه خروج آسانی برای فسخ معامله ندارید.
• نبود شفافیت قیمتی: در یک صرافی رمزارز، همه‌ی افراد می‌توانند قیمت لحظه‌ای و سفارش‌های خرید و فروش را روی یک تابلو ببینند. اما معاملات فوروارد کاملا خصوصی و پنهان هستند. این یعنی هیچ مرجع رسمی برای کشف قیمت واقعی بازار در این نوع معاملات وجود ندارد و اگر شما اطلاعات کافی نداشته باشید، ممکن است طرف مقابل قرارداد را با قیمتی بسیار نامناسب‌تر از شرایط واقعی بازار به شما تحمیل کند.

تفاوت قرارداد فوروارد و قرارداد آتی (Futures)

بسیاری از معامله‌گران تازه‌کار، قراردادهای فوروارد و فیوچرز را با هم اشتباه می‌گیرند، زیرا هدف اصلی هر دو ابزار یک چیز است: توافق روی قیمت امروز برای معامله در آینده. با این حال، تفاوت‌های ساختاری بسیار مهمی بین این دو وجود دارد که در این بخش به شکلی ساده و روشن به بررسی آن‌ها می‌پردازیم.

قرارداد آتی چیست و چه تفاوتی با فوروارد دارد؟

قرارداد آتی (Futures Contract) در واقع همان قرارداد فوروارد است، اما با لباسی کاملا رسمی و قانون‌مند. برای درک بهتر این تفاوت، این استعاره را در ذهن داشته باشید: قرارداد فوروارد مانند مراجعه به یک خیاط است؛ شما سایز، جنس پارچه و مدل را دقیقا بر اساس نیاز و سلیقه‌ی خودتان سفارش می‌دهید. اما قرارداد آتی مانند خرید یک لباس آماده از یک فروشگاه بزرگ است؛ سایزها و مدل‌ها از قبل تولید شده‌اند و شما فقط می‌توانید از بین گزینه‌های موجود انتخاب کنید.

تفاوت اصلی در این است که معاملات فوروارد توافقاتی کاملا خصوصی در محیط‌های غیررسمی (OTC) هستند، در حالی که قراردادهای آتی در پلتفرم‌های رسمی، بورس‌های تحت نظارت و نهادهای متمرکز (مانند صرافی کیف پول من برای معاملات دارایی‌های دیجیتال) انجام می‌شوند تا همه‌چیز شفاف و تحت کنترل باشد.

ویژگی‌های کلیدی قراردادهای آتی در بورس‌های رسمی

قراردادهای آتی برای رفع مشکلات و ریسک‌های موجود در بازار فوروارد طراحی شده‌اند و ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند:

استاندارد بودن مشخصات قرارداد و شفافیت بالا

در بازارهای آتی، همه‌چیز از پیش تعیین شده است. حجم هر قرارداد، تاریخ دقیق سررسید و کیفیت دارایی کاملا استاندارد است و هیچ‌کس نمی‌تواند آن‌ها را به دلخواه خود تغییر دهد. به دلیل این استاندارد بودن و انجام معامله در محیط‌های رسمی، قیمت‌ها کاملا شفاف هستند و همه‌ی خریداران و فروشندگان می‌توانند قیمت لحظه‌ای بازار را روی تابلوی معاملات مشاهده کنند.

اهرم مالی (Leverage) و امکان کسب سود بیشتر

بازار فیوچرز به شما اجازه می‌دهد از اهرم مالی (Leverage - ابزاری که به شما امکان می‌دهد با سرمایه‌ی اولیه‌ی کم، وارد معامله‌ای با حجم بسیار بزرگ‌تر شوید) استفاده کنید. این ویژگی می‌تواند سود شما را به میزان قابل‌توجهی چند برابر کند، اما هرگز فراموش نکنید که به همان نسبت، خطر از دست رفتن سریع سرمایه‌ی شما در صورت تحلیل اشتباه نیز افزایش می‌یابد.

امکان خروج از معامله و بستن موقعیت قبل از سررسید

برخلاف بازار فوروارد که در آن پیدا کردن خریدار جدید بسیار سخت است، در بازار آتی شما می‌توانید در کسری از ثانیه معامله‌ی خود را ببندید. این یعنی نقدشوندگی در این بازار بسیار بالا است و نیازی نیست تا روز سررسید منتظر بمانید؛ هر زمان که بخواهید، می‌توانید با یک کلیک سود خود را برداشت کنید یا جلوی ضرر بیشتر را بگیرید.

نقش اتاق پایاپای و وجه تضمین (Margin) در حذف ریسک طرفین

در بخش‌های قبل اشاره کردیم که بزرگ‌ترین نقطه‌ضعف قرارداد فوروارد، خطر فرار طرف مقابل از انجام تعهدات در روز سررسید است. بازار فیوچرز این مشکل بزرگ را به کمک اتاق پایاپای (Clearinghouse - نهاد واسطی که بین خریدار و فروشنده قرار می‌گیرد و اجرای دقیق مفاد قرارداد را تضمین می‌کند) حل کرده است.

برای اینکه هیچ‌کس نتواند زیر قول خود بزند، صرافی یا بورس از هر دو طرف می‌خواهد که مبلغی را به عنوان وجه تضمین (Margin - وثیقه‌ی اولیه‌ای که برای باز کردن معامله در حساب شما قفل می‌شود) در پلتفرم قرار دهند. با این سیستم هوشمند و نظارت نهاد مرکزی، ریسک عدم انجام تعهدات به صفر می‌رسد و شما با آرامش کامل معامله می‌کنید.

مفهوم تسویه روزانه (Mark-to-Market) در معاملات فیوچرز

یکی دیگر از نوآوری‌های جذاب بازار آتی، ویژگی تسویه روزانه (Mark-to-Market - محاسبه‌ی سود و زیان معامله در پایان هر روز و اعمال آن در موجودی حساب طرفین) است. در قراردادهای فوروارد، همه‌ی حساب‌وکتاب‌ها به روز آخر موکول می‌شود؛ اما در قراردادهای آتی، سود و زیان شما هر روز به صورت خودکار محاسبه می‌شود. اگر سود کرده باشید، مبلغ به حساب شما اضافه می‌شود و اگر ضرر کرده باشید، از وجه تضمین شما کسر می‌گردد. این سازوکار از انباشته شدن ضررهای سنگین تا روز سررسید جلوگیری می‌کند.

جدول مقایسه جامع: قرارداد فوروارد در برابر قرارداد آتی

برای مرور سریع و جمع‌بندی تفاوت‌های این دو ابزار مالی، می‌توانید از جدول ساده‌ی زیر استفاده کنید:

ویژگی اصلی	قرارداد فوروارد (Forward)	قرارداد آتی (Futures)
محل معامله	بازارهای غیررسمی و توافقات خصوصی (OTC)	بازارهای رسمی، صرافی‌های متمرکز و بورس
استاندارد بودن	کاملا شخصی‌سازی شده و منعطف	کاملا استاندارد و از پیش تعیین‌شده
ریسک نکول (عدم تعهد)	بالا (هیچ تضمین رسمی و واسطه‌ای وجود ندارد)	صفر (توسط اتاق پایاپای و صرافی تضمین می‌شود)
میزان نقدشوندگی	بسیار پایین (خروج از معامله و واگذاری آن سخت است)	بسیار بالا (خروج سریع و آسان با یک کلیک)
شیوه‌ی تسویه‌حساب	تمام تسویه‌ها فقط در تاریخ سررسید انجام می‌شود	به صورت روزانه محاسبه و تسویه می‌شود

منابع:

Corporatefinanceinstitute

Bajajfinserv

Investopedia