باج افزار چیست؟ راهنمای محافظت از دارایی‌های دیجیتال در برابر Ransomware

روزی را تصور کنید که لپ‌تاپ خود را روشن می‌کنید تا وضعیت سبد معاملاتی خود را چک کنید، اما به جای صفحه همیشگی، با یک پیام قرمز رنگ و یک شمارش معکوس مواجه می‌شوید که درخواست پرداخت بیت کوین دارد. در این لحظه، دسترسی به کیف پول دیجیتال، اسناد مالی و تمام اطلاعات حیاتی شما پشت یک دیوار رمزنگاری شده غیرقابل نفوذ قفل شده است. در این مقاله، ساختار پیچیده باج افزارها را بررسی می‌کنیم و نشان می‌دهیم چطور پیش از وقوع فاجعه، سیستم و دارایی‌های دیجیتال خود را ضدگلوله کنید و در صورت بروز مشکل، چه قدم‌های حیاتی را برای مهار آن بردارید.

باج افزار چیست و چرا تهدیدی جدی برای کاربران و سازمان‌ها است؟

در دنیای دیجیتال امروز، امنیت اطلاعات به اندازه‌ی امنیت فیزیکی اهمیت دارد. تصور کنید صبح بیدار می‌شوید تا وضعیت سبد معاملاتی خود را بررسی کنید، اما می‌بینید سیستم شما قفل شده و دست یک غریبه افتاده است. باج افزارها دقیقا همین کار را با اطلاعات و سرمایه‌ی دیجیتال شما انجام می‌دهند. این تهدید سایبری، فایل‌های کاری، عکس‌های شخصی و حتی دسترسی به کیف پول‌های نرم‌افزاری شما را گروگان می‌گیرد و به همین دلیل، یکی از بزرگترین کابوس‌های امنیتی برای تریدرها، کاربران عادی و حتی شرکت‌های بزرگ بین‌المللی محسوب می‌شود.

تعریف باج افزار به زبان ساده

باج افزار یا Ransomware نوعی بدافزار (Malware یا نرم‌افزار مخرب که با هدف نفوذ و آسیب رساندن به سیستم نوشته می‌شود) است. این برنامه‌ی مخرب پس از ورود به کامپیوتر یا گوشی موبایل شما، تمام فایل‌های مهم را قفل می‌کند تا دیگر نتوانید آن‌ها را باز کنید یا بخوانید.

سپس یک پیام تهدیدآمیز روی صفحه‌ی نمایش شما ظاهر می‌شود. مهاجم در این پیام به شما می‌گوید که برای پس گرفتن فایل‌هایتان، باید مبلغ مشخصی را به عنوان باج پرداخت کنید. هکرها معمولا درخواست می‌کنند که این پول به صورت ارزهای دیجیتال مانند بیت کوین پرداخت شود، زیرا ماهیت شبکه‌ی بلاکچین به آن‌ها اجازه می‌دهد تا هویت خود را پنهان کنند و به راحتی توسط پلیس ردیابی نشوند.

برای درک بهتر، تصور کنید یک سارق وارد خانه‌ی شما می‌شود، اما به جای دزدیدن وسایل، آن‌ها را داخل یک گاوصندوق فولادی غیرقابل نفوذ قرار می‌دهد و در آن را محکم می‌بندد. او کلید گاوصندوق را با خود می‌برد و فقط در صورتی کلید را به شما می‌دهد که پول درخواستی‌اش را واریز کنید. این فرآیند قفل شدن فایل‌ها در دنیای کامپیوتر از طریق رمزنگاری (Encryption یا تغییر ساختار اطلاعات به کدهای پیچیده و ناخوانا) انجام می‌شود.

بررسی تفاوت باج افزار با ویروس‌ها و بدافزارهای معمولی

شاید از خود بپرسید مگر ویروس‌های کامپیوتری هم همین کار را نمی‌کنند؟ پاسخ منفی است. با اینکه باج افزارها عضوی از خانواده‌ی بزرگ بدافزارها هستند، اما رفتار و هدف نهایی آن‌ها کاملا متفاوت است.

بیشتر ویروس‌های سنتی با هدف تخریب، پاک کردن فایل‌ها یا از کار انداختن سیستم عامل طراحی شده‌اند. دسته‌ی دیگری از بدافزارها مانند جاسوس‌افزارها (Spyware یا برنامه‌هایی که بدون اجازه‌ی شما رفتار کاربر را زیر نظر می‌گیرند) به صورت کاملا مخفیانه وارد سیستم می‌شوند تا اطلاعات بانکی یا کلمات عبور شما را در سکوت کامل به سرقت ببرند.

اما باج افزار اصلا پنهان نمی‌ماند! او پس از قفل کردن فایل‌ها، با صدای بلند و یک هشدار ترسناک روی صفحه‌ی مانیتور، حضور خود را اعلام می‌کند. در واقع، هدف او خراب کردن سیستم نیست، بلکه فلج کردن دسترسی شماست تا شما را مجبور کند برای نجات داده‌های خود پول پرداخت کنید.

برای درک سریع‌تر این تفاوت‌ها، جدول زیر را مرور کنید:

ویژگی اصلی	ویروس و بدافزار معمولی	باج افزار (Ransomware)
هدف اصلی حمله	تخریب سیستم، سرقت پنهانی اطلاعات یا ایجاد اختلال	اخاذی و دریافت پول در ازای بازگرداندن دسترسی به فایل‌ها
نحوه‌ی عملکرد	پاک کردن فایل‌ها، جاسوسی یا تکثیر شدن در درایوها	رمزنگاری و قفل کردن فایل‌ها بدون پاک کردن آن‌ها
میزان پنهان‌کاری	سعی می‌کند تا جای ممکن از دید کاربر مخفی بماند	به هیچ وجه مخفی نیست و با نمایش پیام باج‌خواهی خود را آشکار می‌کند
راه حل اصلی پس از آلودگی	استفاده از آنتی‌ویروس برای اسکن و پاکسازی سیستم	نیاز به کلید رمزگشایی یا بازگردانی اطلاعات از طریق نسخه‌ی پشتیبان (بک‌آپ)

با درک این تفاوت‌ها، حالا بهتر می‌دانیم که با چه نوع دشمنی در فضای سایبری روبه‌رو هستیم و چرا روش‌های مقابله با آن نیازمند آگاهی و اقدامات پیشگیرانه‌ی جدی‌تری است.

باج افزارها چگونه کار می‌کنند؟ بررسی مرحله به مرحله یک حمله سایبری

برای درک بهتر رفتار این بدافزارها، بهتر است حمله سایبری را مانند یک سرقت برنامه‌ریزی‌شده از یک بانک تصور کنیم. سارقان برای موفقیت در این سرقت، باید ابتدا راهی برای ورود پیدا کنند، سپس به گاوصندوق برسند، اموال را غیرقابل دسترس کنند و در نهایت برای آزادی آن‌ها درخواست پول کنند. این عملیات در دنیای دیجیتال در چند مرحله‌ی مشخص انجام می‌شود که در ادامه هر کدام را با زبانی ساده بررسی می‌کنیم.

مسیرهای نفوذ: هکرها دقیقا از چه طریقی وارد سیستم شما می‌شوند؟

هیچ باج افزاری نمی‌تواند خودبه‌خود و بدون هیچ دلیلی روی رایانه‌ی شما ظاهر شود. هکرها معمولا به کمک یا اشتباه خود شما برای ورود نیاز دارند. آن‌ها مانند سارقانی هستند که به جای شکستن در، با لباس مامور پست زنگ خانه‌ی شما را می‌زنند تا خودتان در را باز کنید. رایج‌ترین مسیرهای نفوذ عبارتند از:

• ایمیل‌های فیشینگ: (Phishing یا فریب دادن کاربر با پیام‌های جعلی برای سرقت اطلاعات) این روش محبوب‌ترین راه نفوذ است. هکرها ایمیلی با ظاهر کاملا رسمی (مثلا از طرف صرافی ارز دیجیتال شما، بانک یا یک شرکت معتبر) ارسال می‌کنند. در این نامه از شما خواسته می‌شود برای جلوگیری از مسدود شدن حساب کاربری، روی یک لینک کلیک کنید یا یک فایل پیوست را دانلود کنید. به محض دانلود فایل، بدافزار وارد سیستم شما می‌شود.
• نرم‌افزارهای کرک‌شده و رایگان: بسیاری از ما تمایل داریم نسخه‌ی پولی برنامه‌ها یا بازی‌ها را به صورت رایگان از سایت‌های نامعتبر دانلود کنیم. هکرها باج افزار را در کدهای این برنامه‌های به ظاهر مفید پنهان می‌کنند و شما با نصب برنامه، با دست خودتان بدافزار را فعال می‌کنید.
• کلیک‌های اشتباه روی تبلیغات مخرب (Malvertising یا تزریق کدهای مخرب در تبلیغات اینترنتی) گاهی اوقات بازدید از یک سایت ناامن و کلیک روی یک تبلیغ چشمک‌زن که وعده‌ی سودهای نجومی در بازار رمزارز را می‌دهد، برای آلوده شدن سیستم کافی است.

فرآیند رمزنگاری فایل‌ها: قفل شدن اطلاعات چگونه اتفاق می‌افتد؟

پس از اینکه باج افزار وارد سیستم شد، معمولا بلافاصله خودش را نشان نمی‌دهد. ابتدا در پس‌زمینه سیستم پنهان می‌شود و با سرور فرمان و کنترل (C&C Server یا کامپیوتر مرکزی که هکرها برای ارسال دستورات به بدافزار از آن استفاده می‌کنند) ارتباط برقرار می‌کند.

سپس مرحله‌ی اصلی یعنی رمزنگاری (Encryption یا تبدیل اطلاعات قابل خواندن به کدهای پیچیده و نامفهوم) آغاز می‌شود. برای درک این فرآیند، تصور کنید تمام اسناد، عکس‌ها و کلیدهای کیف پول دیجیتال شما به زبان فارسی در یک دفترچه نوشته شده‌اند. باج افزار در عرض چند ثانیه تمام کلمات این دفترچه را به یک زبان فضایی و کاملا عجیب تغییر می‌دهد.

حالا فایل‌های شما هنوز سر جای خود هستند، اما اگر بخواهید آن‌ها را باز کنید، با خطای سیستم روبه‌رو می‌شوید؛ زیرا ویندوز یا گوشی شما دیگر آن زبان فضایی را نمی‌فهمد. تنها راه برای برگرداندن فایل‌ها به حالت اول، داشتن یک فرهنگ لغت مخصوص یا کلید رمزگشایی (Decryption Key یا کلمه عبور منحصر‌به‌فردی که فایل‌های قفل‌شده را باز می‌کند) است که فقط در دست هکر قرار دارد. در نهایت، باج افزار صفحه‌ی نمایش شما را تغییر می‌دهد و یک پیام تهدیدآمیز همراه با شمارش معکوس برای پرداخت پول به شما نمایش می‌دهد.

باج افزار به عنوان سرویس یا RaaS چیست و چرا حملات سایبری را آسان کرده است؟

در گذشته، فقط برنامه‌نویسان بسیار حرفه‌ای می‌توانستند یک باج افزار بسازند و حمله سایبری انجام دهند. اما امروزه مفهومی به نام باج افزار به عنوان سرویس (Ransomware as a Service) یا به اختصار RaaS به وجود آمده است که شرایط را به شدت خطرناک‌تر کرده است.

مدل RaaS شبیه به سیستم واگذاری نمایندگی (فرانچایز) رستوران‌های زنجیره‌ای است. هکرهای حرفه‌ای، یک باج افزار بسیار قدرتمند می‌سازند، اما خودشان با آن حمله نمی‌کنند؛ بلکه پلتفرم نرم‌افزاری خود را در اینترنت تاریک به افراد دیگر (که ممکن است هیچ دانش برنامه‌نویسی نداشته باشند) اجاره می‌دهند.

افراد عادی با پرداخت حق اشتراک ماهانه، این بدافزار را تحویل می‌گیرند و به قربانیان حمله می‌کنند. در نهایت، درصدی از باجی که دریافت می‌شود به صورت خودکار به جیب سازنده‌ی اصلی می‌رود. این سیستم باعث شده تا تعداد حملات سایبری به شدت افزایش یابد، زیرا حالا هر کسی با کمترین دانش فنی می‌تواند به یک مجرم سایبری تبدیل شود.

هکرها چطور متوجه پرداخت باج می‌شوند و کلید گشایش را ارسال می‌کنند؟

هنگامی که پیام باج‌خواهی روی صفحه‌ی رایانه‌ی شما ظاهر می‌شود، هکرها معمولا یک آدرس کیف پول ارز دیجیتال (بیشتر اوقات بیت کوین یا مونرو) را به شما معرفی می‌کنند. دلیل انتخاب ارزهای دیجیتال این است که تراکنش‌ها در بستر شبکه‌ی بلاکچین (Blockchain یا دفتر کل دیجیتال و غیرمتمرکزی که اطلاعات تراکنش‌ها را ثبت می‌کند) انجام می‌شود و پیگیری هویت واقعی گیرنده‌ی پول برای پلیس بسیار دشوار است.

چرخه‌ی ارتباطی معمولا به این شکل است:

• ارتباط پنهان: پیام باج‌خواهی معمولا شامل یک لینک به شبکه‌ی تور (Tor Network یا مرورگر مخصوصی که هویت کاربران و آدرس سایت‌ها را کاملا مخفی نگه می‌دارد) است تا قربانی بتواند با هکر چت کند.
• رصد پرداخت: هکرها آدرس کیف پولی که به شما داده‌اند را در شبکه‌ی بلاکچین زیر نظر می‌گیرند. از آنجا که اطلاعات بلاکچین برای همه شفاف است، آن‌ها به راحتی می‌بینند که آیا مبلغ درخواستی به آن آدرس واریز شده است یا خیر.
• ارسال کلید: پس از تایید واریز پول، هکر در تئوری باید کلید رمزگشایی را از طریق همان چت ناشناس برای قربانی ارسال کند. با این کلید، فایل‌ها دوباره به زبان قابل فهم برمی‌گردند.

اما نکته‌ی بسیار مهم این است که ما با مجرمان طرف هستیم. در بسیاری از مواقع، هکرها پس از دریافت رمزارز، ارتباط را برای همیشه قطع می‌کنند و هیچ کلیدی برای قربانی ارسال نمی‌کنند. به همین دلیل است که نهادهای امنیتی همیشه توصیه می‌کنند که پرداخت باج، بدترین تصمیم ممکن است.

معرفی انواع Ransomware بر اساس نحوه عملکرد و میزان تخریب

همه باج افزارها شبیه به هم نیستند و قدرت تخریب متفاوتی دارند. اگر بخواهیم این بدافزارها را دسته‌بندی کنیم، متوجه می‌شویم که رفتار آن‌ها از یک دروغ ساده تا یک فاجعه‌ی فنی پیچیده متغیر است. شناخت این دسته‌بندی به ما کمک می‌کند تا در زمان مواجهه با خطر، تصمیم درستی بگیریم و دچار وحشت بی‌مورد نشویم. در ادامه سه نوع اصلی این برنامه‌های مخرب را بررسی می‌کنیم.

ترس افزار یا Scareware: تهدیدات توخالی اما نگران‌کننده برای فریب کاربر

ترس افزارها دقیقا همان‌طور که از نامشان پیداست، از سلاح ترس برای تلکه کردن شما استفاده می‌کنند. این نوع نرم‌افزار در واقع فایل‌های شما را قفل یا رمزنگاری نمی‌کند، بلکه فقط با نمایش پیام‌های هشداردهنده و ترسناک روی صفحه‌ی مانیتور، سعی می‌کند شما را فریب دهد.

برای مثال، ممکن است در حال وب‌گردی باشید که ناگهان یک پنجره‌ی بزرگ روی صفحه‌ی شما باز شود. این پیام معمولا ادعا می‌کند که سیستم شما به ده‌ها ویروس خطرناک آلوده شده است و برای جلوگیری از پاک شدن اطلاعات، باید فورا یک نرم‌افزار امنیتی خاص را خریداری کنید.

این ترفند شبیه به کلاهبرداری است که در خیابان جلوی شما را می‌گیرد و با فریاد می‌گوید موتور ماشین شما در حال سوختن است و باید همین الان مبلغی به او بدهید تا مشکل را حل کند، در حالی که ماشین شما هیچ ایرادی ندارد.

• اگر با ترس افزار روبه‌رو شدید: وحشت نکنید و روی هیچ لینکی کلیک نکنید. معمولا با بستن مرورگر یا اسکن سیستم توسط یک آنتی‌ویروس (Antivirus یا نرم‌افزار محافظت از رایانه در برابر برنامه‌های مخرب) معتبر، این مزاحم‌های توخالی به راحتی از بین می‌روند.

قفل کننده صفحه یا Screen Locker: مسدود کردن کامل دسترسی به محیط سیستم عامل

این نوع باج افزار یک قدم از ترس افزارها فراتر می‌رود و واقعا برای شما مزاحمت ایجاد می‌کند. قفل کننده‌ی صفحه، کاری به فایل‌های شخصی، عکس‌ها یا کیف پول دیجیتال شما ندارد و آن‌ها را تغییر نمی‌دهد، اما دسترسی شما را به محیط ویندوز یا گوشی کاملا مسدود می‌کند.

در این حالت، وقتی سیستم را روشن می‌کنید، به جای دیدن صفحه‌ی همیشگی دسکتاپ، با یک تصویر تمام‌صفحه روبه‌رو می‌شوید که کلیدهای کیبورد شما را از کار می‌اندازد. هکرها در این نوع حملات معمولا خود را جای نهادهای قانونی جا می‌زنند. مثلا پیامی روی صفحه ظاهر می‌شود که ادعا می‌کند از طرف پلیس فتا یا سازمان‌های امنیتی است و می‌گوید شما به دلیل بازدید از سایت‌های غیرقانونی جریمه شده‌اید و تا مبلغ جریمه را پرداخت نکنید، رایانه‌ی شما قفل خواهد ماند.

تصور کنید فردی یک قفل محکم روی در اصلی خانه‌ی شما زده است. وسایل و اسناد شما در داخل خانه کاملا سالم هستند، اما شما نمی‌توانید وارد خانه شوید.

• خبر خوب این است که کارشناسان نرم‌افزار می‌توانند با استفاده از ابزارهایی مانند سیستم ریستور (System Restore یا قابلیت بازگردانی تنظیمات سیستم عامل به روزهای گذشته) این قفل را بشکنند و سیستم را بدون نیاز به پرداخت باج نجات دهند.

باج افزار رمزنگار یا Crypto Ransomware: خطرناک‌ترین نوع باج افزار با الگوریتم‌های پیچیده رمزنگاری

اکنون به خطرناک‌ترین و بی‌رحم‌ترین عضو این خانواده می‌رسیم. باج افزار رمزنگار، همان کابوسی است که سرمایه‌گذاران بازار رمزارز و سازمان‌های بزرگ از آن وحشت دارند. این بدافزار کاری به قفل کردن صفحه‌ی نمایش ندارد؛ بلکه در سکوت کامل مستقیما به سراغ باارزش‌ترین دارایی‌های شما یعنی فایل‌های متنی، اسناد مالی و فایل‌های پشتیبان کیف پول‌های دیجیتال می‌رود.

این برنامه با استفاده از الگوریتم‌های پیچیده‌ی ریاضی، ساختار فایل‌های شما را تغییر می‌دهد و آن‌ها را به کدهای ناخوانا تبدیل می‌کند. این حمله شبیه به این است که یک سارق حرفه‌ای وارد خانه‌ی شما شود، تمام اسناد کاری و سرمایه‌ی دیجیتال شما را داخل یک گاوصندوق تیتانیومی قرار دهد، رمز آن را تغییر دهد و تنها کلید موجود را با خود ببرد.

در این شرایط:

• حتی اگر ویندوز خود را به طور کامل پاک کنید و از نو نصب کنید، باز هم گاوصندوق (فایل‌های رمزگذاری شده) بدون آن کلید اختصاصی باز نخواهد شد.
• هکرها برای تحویل دادن کلید، معمولا درخواست مبالغ سنگینی به صورت ارز دیجیتال می‌کنند تا ردپای مالی آن‌ها قابل پیگیری نباشد.
• متاسفانه اگر از اطلاعات حساس خود نسخه‌ی پشتیبان مجزا نداشته باشید، مقابله با این نوع باج افزار بسیار دشوار و در بسیاری از مواقع غیرممکن است.

ارتباط تاریک باج افزارها با بازار ارزهای دیجیتال

شاید برای شما هم این سوال پیش آمده باشد که چرا در اخبار، همیشه نام حملات باج افزاری با ارزهای دیجیتال گره خورده است. واقعیت این است که پیدایش پول‌های دیجیتال، همان قطعه‌ی گمشده‌ای بود که مجرمان سایبری برای تکمیل پازل اخاذی‌های خود به آن نیاز داشتند. تا پیش از این، دریافت پول از قربانیان بزرگترین چالش هکرها بود، زیرا انتقال پول از طریق بانک‌های سنتی به راحتی توسط پلیس قابل ردیابی و مسدود شدن بود. اما دنیای رمزارزها قواعد بازی را تغییر داد و این تغییر، خطرات ویژه‌ای را برای فعالان بازارهای مالی به همراه آورد.

چرا هکرها بیت کوین و سایر ارزهای دیجیتال (مانند مونرو) را برای دریافت باج ترجیح می‌دهند؟

دلیل اصلی علاقه‌ی هکرها به ارزهای دیجیتال، ساختار مستقل و غیرمتمرکز (Decentralized یا شبکه‌ای که توسط هیچ فرد، نهاد، بانک یا دولتی کنترل نمی‌شود) این دارایی‌ها است. در سیستم بانکی عادی، اگر یک حساب مشکوک به کلاهبرداری باشد، قاضی می‌تواند با یک دستور ساده آن حساب را مسدود کند. اما در شبکه‌ی بلاکچین، هیچ مدیر یا رئیس بانکی وجود ندارد که بتواند آدرس کیف پول هکر را ببندد یا تراکنش او را باطل کند.

همچنین، اگرچه تراکنش‌های بیت کوین شفاف هستند، اما هویت واقعی صاحب کیف پول مشخص نیست. با این حال، در سال‌های اخیر نهادهای امنیتی روش‌هایی برای ردیابی مسیر بیت کوین پیدا کرده‌اند. به همین دلیل، هکرهای حرفه‌ای امروزه به استفاده از ارزهایی مانند مونرو روی آورده‌اند. مونرو یک ارز حریم خصوصی (Privacy Coin یا رمزارزی که فرستنده، گیرنده و مبلغ تراکنش را به طور کامل مخفی و غیرقابل پیگیری می‌کند) است. استفاده از این ارزها به هکرها اجازه می‌دهد تا پول باج را به راحتی و در تاریکی مطلق جابه‌جا کنند.

خطرات اختصاصی باج افزارها برای تریدرها و سرمایه‌گذاران بازار رمزارز

کاربرانی که در بازار ارزهای دیجیتال فعالیت می‌کنند، به دو دلیل طعمه‌های بسیار جذابی برای توسعه‌دهندگان باج افزار هستند:

• اول اینکه هکرها می‌دانند یک تریدر از قبل با نحوه‌ی خرید، انتقال و کار با صرافی‌ها آشنا است. بنابراین، نیازی نیست به او آموزش دهند که چگونه خرید بیت کوین انجام دهد و باج را پرداخت کند؛ فرآیند اخاذی بسیار سریع‌تر پیش می‌رود.
• دوم و مهم‌تر اینکه، ماهیت دارایی تریدرها کاملا دیجیتال است. اگر شما از یک کیف پول نرم‌افزاری (Hot Wallet یا اپلیکیشن‌های نگهداری رمزارز که روی موبایل یا کامپیوتر نصب می‌شوند و به اینترنت متصل هستند) استفاده کنید، تمام دارایی شما به سلامت سیستم‌عامل گره خورده است.

تصور کنید فایل‌های روی کامپیوتر شما رمزنگاری و قفل شوند. اگر کلید خصوصی (Private Key یا رمز عبور مخفی و بسیار مهمی که مالکیت قطعی شما بر ارزها را ثابت می‌کند) یا عبارت بازیابی (Seed Phrase یا مجموعه‌ای از 12 تا 24 کلمه‌ی انگلیسی که حکم شاه‌کلید گاوصندوق شما را دارد) را در یک فایل متنی (مثل نوت‌پد یا وُرد) روی همان سیستم ذخیره کرده باشید، فاجعه رخ داده است. در این حالت، نه تنها سیستم شما قفل شده، بلکه حتی اگر کامپیوتر جدیدی بخرید، بدون آن کلمات بازیابی هرگز نمی‌توانید به دارایی‌های دیجیتال خود دسترسی پیدا کنید و سرمایه‌ی شما برای همیشه در شبکه‌ی بلاکچین حبس می‌شود.

نحوه محافظت کامل از کیف پول ارز دیجیتال (Wallets) در مقابل حملات باج افزاری

برای اینکه سرمایه‌ی ارزشمند خود را از دسترس این بدافزارهای بی‌رحم دور نگه دارید، باید مانند یک مدیر امنیتی سخت‌گیر عمل کنید. با رعایت چند اصل ساده اما حیاتی، می‌توانید دیواری محکم دور دارایی‌های خود بکشید:

• کلمات بازیابی را هرگز دیجیتالی ذخیره نکنید: این مهم‌ترین قانون دنیای رمزارز است. عبارت بازیابی کیف پول خود را به هیچ وجه در کامپیوتر، گوشی، ایمیل یا فضای ابری ذخیره نکنید. آن‌ها را با خودکار روی یک تکه کاغذ یادداشت کنید و در مکانی امن و فیزیکی نگه دارید. باج افزارها نمی‌توانند کاغذهای داخل کشوی میز شما را هک کنند!
• از ذخیره‌سازی سرد استفاده کنید: اگر سرمایه‌ی قابل توجهی دارید، حتما از کیف پول سخت‌افزاری (Hardware Wallet یا دستگاهی فیزیکی شبیه به فلش مموری که کلیدهای شما را به صورت کاملا آفلاین و امن نگهداری می‌کند) استفاده کنید. از آنجا که این دستگاه‌ها به اینترنت متصل نیستند، حتی اگر کامپیوتر شما غرق در ویروس و باج افزار شود، هیچ خطری دارایی داخل کیف پول سخت‌افزاری را تهدید نمی‌کند.
• سیستم معاملاتی خود را جدا کنید: سعی کنید کامپیوتر یا لپ‌تاپی که با آن ترید می‌کنید یا وارد صرافی‌ها می‌شوید، از سیستمی که برای وب‌گردی روزمره، تماشای فیلم یا دانلود فایل‌های مختلف استفاده می‌کنید، جدا باشد. اگر امکان داشتن دو سیستم مجزا را ندارید، حداقل از نصب نرم‌افزارهای کرک‌شده روی سیستم معاملاتی خود به شدت پرهیز کنید.
• لگام اینترنت را در دست بگیرید: همیشه قبل از باز کردن لینک‌های ناشناس در گروه‌های تلگرامی مرتبط با رمزارز یا ایمیل‌هایی که وعده‌ی توکن‌های رایگان می‌دهند، مکث کنید. روی امنیت سیستم خود سرمایه‌گذاری کنید و مطمئن شوید که نرم‌افزار کیف پول و سیستم‌عامل شما همیشه به آخرین نسخه‌ی امنیتی به‌روزرسانی شده باشند.

مرور معروف‌ترین باج افزارهای مخرب تاریخ

برای درک بهتر قدرت تخریب این برنامه‌های مخرب، گاهی بهترین راه نگاه کردن به گذشته و بررسی حملات بزرگی است که دنیا را تکان داده‌اند. تاریخچه‌ی باج افزارها نشان می‌دهد که مجرمان سایبری چگونه از مزاحم‌های کوچک به باندهای سازمان‌یافته‌ی بین‌المللی تبدیل شده‌اند. پیش از بررسی دقیق‌تر، بیایید یک تایم‌لاین یا خط زمانی ساده از مهم‌ترین حملات سال‌های اخیر را مرور کنیم:

• سال ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷: ظهور پتیا و واناکرای؛ تبدیل شدن باج افزارها به یک بحران جهانی و فلج شدن بیمارستان‌ها و کارخانه‌ها.
• سال ۲۰۱۹: پیدایش دوپل پیمر و رویل؛ معرفی روش‌های جدید و بی‌رحمانه‌ی اخاذی از شرکت‌های چندملیتی.
• سال ۲۰۲۰: ظهور پونی فینال و وستد لاکر؛ آغاز دوره‌ی حملات هدفمند و شخصی‌سازی‌شده با درخواست میلیون‌ها دلار رمزارز.

در ادامه، به بررسی رفتار و آثار مخرب هر کدام از این هیولاهای دیجیتال می‌پردازیم:

WannaCry و Petya: بدافزارهایی که زیرساخت‌های جهانی را فلج کردند

این دو نام، احتمالا شناخته‌شده‌ترین بدافزارهای تاریخ هستند که زنگ خطر را برای تمام دولت‌ها و سازمان‌های امنیتی به صدا درآوردند.

• WannaCry: این بدافزار در سال ۲۰۱۷ مانند یک طوفان در سراسر جهان پیچید. دلیل سرعت وحشتناک واناکرای این بود که شبیه به یک کرم کامپیوتری (Worm یا بدافزاری که می‌تواند بدون نیاز به کلیک یا دخالت کاربر، خودبه‌خود در شبکه‌ی اینترنت تکثیر شود) عمل می‌کرد. واناکرای از یک ضعف امنیتی در سیستم‌عامل ویندوز استفاده کرد و در عرض چند روز صدها هزار کامپیوتر از جمله سیستم‌های خدمات بهداشت ملی بریتانیا را قفل کرد و برای باز کردن آن‌ها درخواست بیت کوین نمود.
• Petya: این بدافزار که کمی قبل از واناکرای ظاهر شد، روش متفاوتی داشت. پتیا به جای اینکه فایل‌ها را یکی‌یکی رمزنگاری کند، مستقیما به سراغ جدول فایل‌های اصلی (MFT یا بخش ویژه‌ای از هارد دیسک که مثل فهرست کتاب، آدرس تمام فایل‌ها را در خود نگه می‌دارد) می‌رفت. با قفل شدن این فهرست، سیستم‌عامل دیگر نمی‌توانست هیچ فایلی را پیدا کند و کامپیوتر در زمان روشن شدن، تنها یک صفحه‌ی سیاه حاوی پیام باج‌خواهی را نمایش می‌داد.

WastedLocker و Pony Final: باج افزارهای نوظهور و هدفمند

با گذشت زمان، هکرها متوجه شدند که به جای حمله به میلیون‌ها کاربر عادی که شاید پولی برای پرداخت باج نداشته باشند، بهتر است روی صید ماهی‌های بزرگ تمرکز کنند.

• WastedLocker: این برنامه یک نمونه‌ی بارز از باج افزار هدفمند (Targeted Ransomware یا بدافزاری که کدهای آن مختص به سیستم‌های یک سازمان خاص و برای عبور از لایه‌های دفاعی همان شرکت نوشته شده است) بود. هکرها با استفاده از وستد لاکر به شرکت‌های بزرگی مانند گارمین (تولیدکننده‌ی ساعت‌های هوشمند و تجهیزات ناوبری) حمله کردند و با از کار انداختن خطوط تولید و سرویس‌دهی این شرکت، درخواست میلیون‌ها دلار باج کردند.
• Pony Final: تفاوت اصلی پونی فینال با بدافزارهای قبلی این بود که به صورت خودکار پخش نمی‌شد. این یک حمله‌ی مبتنی بر انسان (Human-operated Attack یا روشی که در آن هکرها شخصا و به صورت دستی پشت سیستم می‌نشینند تا شبکه‌ی قربانی را بررسی کنند) بود. آن‌ها با صبر و حوصله رمزهای عبور را حدس می‌زدند، وارد شبکه‌ی شرکت‌ها می‌شدند و در بهترین زمان ممکن، باج افزار را فعال می‌کردند تا بیشترین آسیب را به سیستم‌های درمانی و آموزشی وارد کنند.

DoppelPaymer و REvil: کابوس سازمان‌های بزرگ و شرکت‌های چندملیتی

این نسل از باج افزارها، ترسناک‌ترین تکنیک‌های اخاذی را به دنیای امنیت سایبری معرفی کردند و نشان دادند که داشتن نسخه‌ی پشتیبان یا بک‌آپ، همیشه برای نجات شما کافی نیست.

• DoppelPaymer: این گروه هکری، بنیان‌گذار روشی بی‌رحمانه به نام اخاذی دوگانه (Double Extortion) بودند. در این روش، هکرها پیش از اینکه فایل‌های شبکه‌ی قربانی را قفل کنند، ابتدا تمام اطلاعات محرمانه، اسناد مالی و داده‌های مشتریان را دانلود کرده و به سرورهای خودشان منتقل می‌کنند. سپس پیام می‌دهند که اگر باج را ندهید، نه تنها فایل‌هایتان قفل می‌ماند، بلکه تمام اسناد محرمانه‌ی شرکت شما را در اینترنت منتشر می‌کنیم. این تهدید، سازمان‌ها را مجبور می‌کرد تا حتی با داشتن فایل بک‌آپ، باز هم برای حفظ آبروی خود باج را پرداخت کنند.
• REvil: این گروه یکی از بزرگترین ارائه‌دهندگان باج افزار به عنوان سرویس بودند که پیش‌تر با این مفهوم آشنا شدیم. گروه رویل با اجاره دادن بدافزار خود به دیگر مجرمان، توانستند به غول‌های صنایع غذایی و شرکت‌های مدیریت نرم‌افزار حمله کنند. آن‌ها برای بازگرداندن اطلاعات، درخواست‌های نجومی تا مرز ۷۰ میلیون دلار به صورت ارز دیجیتال داشتند و برای مدتی طولانی، به یکی از بزرگترین اهداف تحت تعقیب پلیس بین‌الملل تبدیل شده بودند.

آموزش پیشگیری: چگونه سیستم خود را در برابر باج افزارها ضدگلوله کنیم؟

همیشه شنیده‌ایم که پیشگیری بهتر از درمان است، اما در دنیای امنیت سایبری، پیشگیری تنها راه نجات است! وقتی یک باج افزار وارد سیستم شما شود، دیگر کار از کار گذشته است و گزینه‌های بسیار محدودی برای فرار از بحران خواهید داشت. بنابراین، بهترین استراتژی این است که یک دیوار دفاعی محکم دور اطلاعات و سرمایه‌ی دیجیتال خود بکشیم تا هکرها حتی فکر نفوذ به سرشان نزند. در این بخش، یاد می‌گیریم که چطور با چند اقدام ساده اما بسیار موثر، سیستم خود را به یک دژ نفوذناپذیر تبدیل کنیم.

تنظیمات امنیتی ضروری برای کاربران ویندوز، مک و گوشی‌های هوشمند

اولین خط دفاعی شما، همان دستگاهی است که در دست دارید یا پشت آن نشسته‌اید. فرقی نمی‌کند از محصولات اپل استفاده می‌کنید یا طرفدار ویندوز و اندروید هستید؛ رعایت این تنظیمات پایه‌ای برای همه الزامی است:

• به‌روزرسانی مداوم: همیشه سیستم‌عامل و نرم‌افزارهای خود را آپدیت نگه دارید. شرکت‌های فناوری به طور مرتب پچ‌های امنیتی (Security Patch یا وصله‌های نرم‌افزاری کوچکی که نقاط ضعف و راه‌های نفوذ سیستم را می‌بندند) منتشر می‌کنند. نادیده گرفتن این آپدیت‌ها، شبیه به باز گذاشتن در ورودی خانه‌ی شما در طول شب است.
• غیرفعال کردن ماکروها در آفیس: بسیاری از باج افزارها از طریق فایل‌های مخرب وُرد یا اکسل منتقل می‌شوند. آن‌ها از ماکروها (Macro یا کدهای برنامه‌نویسی کوچکی که برای خودکارسازی کارها در نرم‌افزارهای آفیس استفاده می‌شوند) برای دانلود ویروس در پس‌زمینه استفاده می‌کنند. حتما اجرای خودکار ماکروها را در تنظیمات برنامه‌ی آفیس خود خاموش کنید.
• نصب یک آنتی‌ویروس معتبر: از یک نرم‌افزار امنیتی قدرتمند و اورجینال استفاده کنید و مطمئن شوید که قابلیت محافظت در لحظه یا ریل تایم آن روشن است تا فایل‌های دانلودی را قبل از اجرا به دقت بررسی کند.

قانون طلایی 3-2-1 در بک‌آپ‌گیری مستمر از اطلاعات حیاتی

اگر تمام سدهای دفاعی شکسته شوند و باج افزار به فایل‌های شما برسد، تنها فرشته‌ی نجات شما داشتن یک نسخه‌ی پشتیبان یا بک‌آپ سالم است. اما هر نوع بک‌آپی نمی‌تواند شما را نجات دهد! کارشناسان امنیت سایبری برای این کار از یک قاعده‌ی جهانی به نام قانون 3-2-1 استفاده می‌کنند:

• عدد 3 (سه نسخه‌ی کپی): شما باید همیشه 3 نسخه‌ی کامل از اطلاعات حیاتی خود داشته باشید. یک نسخه‌ی اصلی که روی کامپیوتر با آن کار می‌کنید و دو نسخه‌ی کپی دیگر برای روز مبادا.
• عدد 2 (دو فضای ذخیره‌سازی متفاوت): این دو نسخه‌ی کپی نباید در یک جا نگهداری شوند. برای مثال، یکی از آن‌ها را روی هارد اکسترنال و دیگری را در یک فضای ابری (Cloud Storage یا فضاهای ذخیره‌سازی آنلاین مانند گوگل درایو که فایل‌ها را در سرورهای اینترنتی امن نگهداری می‌کنند) ذخیره کنید.
• عدد 1 (یک نسخه‌ی کاملا آفلاین): این مهم‌ترین بخش قانون است! حداقل یکی از هاردها یا فلش‌هایی که بک‌آپ شما روی آن قرار دارد، باید فیزیکی باشد و پس از اتمام کپی شدن فایل‌ها، به طور کامل از اتصال کامپیوتر جدا شود و در کشوی میز شما قرار بگیرد. باج افزارها هیچ راهی برای نفوذ از طریق اینترنت به هاردی که روی میز شماست ندارند!

ایمن‌سازی تخصصی کامپیوتر شخصی برای انجام امن معاملات و خرید و فروش ارزهای دیجیتال

اگر شما یک تریدر هستید یا مقداری ارز دیجیتال نگهداری می‌کنید، ریسک کار برای شما بسیار بالاتر است. هکرها عاشق سیستم‌های معاملاتی هستند، بنابراین باید لپ‌تاپ یا گوشی معاملاتی خود را به خوبی محافظت کنید:

• تفکیک فضای کار و سرگرمی: هرگز از همان کامپیوتری که برای دانلود فایل‌های ناشناس، نصب بازی‌های کرک‌شده یا وب‌گردی‌های متفرقه استفاده می‌کنید، برای ورود به صرافی‌ها یا باز کردن نرم‌افزارهای مالی استفاده نکنید. اختصاص دادن یک سیستم مجزا و کاملا پاک برای ترید، یک سرمایه‌گذاری بسیار هوشمندانه است.
• استفاده از لایه‌های امنیتی مضاعف: برای ورود به تمام حساب‌های مالی خود، احراز هویت دوعاملی (2FA یا یک لایه‌ی امنیتی اضافی که علاوه بر رمز عبور، یک کد موقت و متغیر را هم روی گوشی شما درخواست می‌کند) را فعال کنید. بهترین روش، استفاده از برنامه‌هایی مانند گوگل اتنتیکیتور است.
• پناه بردن به کیف پول سخت‌افزاری: اگر قصد نگهداری طولانی‌مدت دارایی‌ها را دارید، ارزهای خود را از فضای متصل به اینترنت خارج کنید و به کیف پول‌های فیزیکی انتقال دهید. این دستگاه‌ها کلیدهای خصوصی شما را در فضایی کاملا آفلاین نگه می‌دارند تا هیچ خطری از سوی باج افزارها، سرمایه‌ی دیجیتال شما را تهدید نکند.

اگر قربانی Ransomware شدیم چه اقداماتی انجام دهیم؟

دیدن پیام اخاذی روی صفحه‌ی مانیتور می‌تواند یکی از ترسناک‌ترین تجربه‌های دیجیتال باشد. در این لحظه، احساس می‌کنید تمام زحمات، اسناد کاری و سرمایه‌ی شما از دست رفته است. اما به عنوان یک مشاور به شما می‌گویم: نفس عمیقی بکشید و هول نشوید! دستپاچگی دقیقا همان چیزی است که هکرها می‌خواهند. در این بخش یاد می‌گیریم که اگر روزی در این تله افتادیم، چگونه مانند یک متخصص مدیریت بحران عمل کنیم و آسیب‌ها را به حداقل برسانیم.

قدم صفر: قطع فوری دسترسی به اینترنت و ایزوله کردن سیستم آلوده

اولین و حیاتی‌ترین واکنشی که باید در ثانیه‌های اول نشان دهید، قطع کردن تمام راه‌های ارتباطی سیستم با دنیای بیرون است. اگر کابل شبکه‌ای به کامپیوتر متصل است آن را بکشید و مودم وای‌فای را خاموش کنید. همچنین تمام فلش‌ها، هاردهای اکسترنال و گوشی‌های متصل به سیستم را فورا جدا کنید.

این کار ایزوله کردن (Isolating یا قرنطینه کردن یک دستگاه برای جلوگیری از ارتباط آن با سایر دستگاه‌ها) نام دارد. تصور کنید یک بیماری به شدت واگیردار وارد خانه‌ی شما شده است؛ اولین اقدام این است که درها را ببندید تا این بیماری به سایر اعضای خانواده سرایت نکند. قطع اینترنت باعث می‌شود باج افزار نتواند با سرور اصلی هکرها ارتباط برقرار کند و از پخش شدن بدافزار در شبکه‌ی خانگی یا اداری شما و همچنین قفل شدن فایل‌های موجود در فضاهای ابری جلوگیری می‌کند.

هشت گام کلیدی و عملی برای توقف تخریب، پاکسازی سیستم و بازیابی اطلاعات

حالا که جلوی پیشروی دشمن را گرفتید، وقت آن است که با یک برنامه‌ی منظم سیستم را بررسی و پاکسازی کنید. این هشت گام را با دقت دنبال کنید:

• ثبت شواهد: با دوربین گوشی خود از صفحه‌ی نمایش و پیام باج‌خواهی عکس بگیرید. آدرس کیف پول هکر، مبلغ درخواستی و آدرس ایمیل آن‌ها اطلاعات مهمی هستند که برای گزارش دادن به کار می‌آیند.
• شناسایی نوع دشمن: به کمک یک کامپیوتر یا گوشی سالم دیگر، به سایت‌های امنیتی رایگان مانند پروژه نه به باج (No More Ransom یا یک پایگاه داده‌ی جهانی که توسط پلیس‌های بین‌المللی برای کمک به قربانیان ساخته شده است) مراجعه کنید. با وارد کردن متن پیام هکرها در این سایت، می‌توانید نام دقیق بدافزار را پیدا کنید.
• جستجوی کلید رایگان: اگر شانس با شما یار باشد و باج افزار از نوع قدیمی و شناخته‌شده باشد، ممکن است شرکت‌های امنیتی از قبل ابزار رمزگشایی آن را ساخته و به صورت رایگان در همان سایت قرار داده باشند.
• گزارش به مراجع قانونی: حتما پلیس فتا یا نهادهای سایبری مربوطه را در جریان بگذارید. حتی اگر آن‌ها نتوانند فورا فایل‌های شما را برگردانند، اطلاعات شما به دستگیری باندهای مجرم کمک می‌کند.
• بررسی وضعیت بک‌آپ‌ها: با یک سیستم کاملا سالم بررسی کنید که آیا نسخه‌ی پشتیبان آفلاینی از اطلاعات خود دارید یا خیر. اگر بک‌آپ شما سالم است، نیمی از راه نجات را با موفقیت طی کرده‌اید.
• پاکسازی کامل و فرمت کردن: برای اطمینان از نابودی کامل بدافزار، امن‌ترین راه این است که هارد دیسک خود را به طور کامل پاک یا فرمت (Format یا دستور حذف تمام اطلاعات و بازگرداندن حافظه به حالت کارخانه) کنید و سیستم‌عامل ویندوز یا مک را از نو نصب کنید.
• تغییر تمام رمزهای عبور: پس از نصب مجدد ویندوز و نصب یک آنتی‌ویروس قوی، تمام رمزهای عبور خود، به ویژه رمز صرافی‌ها، ایمیل‌ها و کیف پول‌های دیجیتال را تغییر دهید.
• بازگردانی اطلاعات: حالا می‌توانید با خیال راحت هارد اکسترنال حاوی بک‌آپ را به سیستم متصل کرده و داده‌های سالم خود را به کامپیوتر پاکسازی شده منتقل کنید.

چرا کارشناسان امنیت سایبری تاکید می‌کنند که هرگز نباید به مهاجمان باج داد؟

وقتی تمام راه‌ها بسته است و هیچ بک‌آپی ندارید، پرداخت پول به هکرها بسیار وسوسه‌کننده به نظر می‌رسد؛ به خصوص اگر اطلاعات کاری مهم یا کلیدهای ورود به کیف پول ارز دیجیتال شما قفل شده باشند. اما تمام متخصصان امنیتی یک هشدار قاطع دارند: هرگز باج ندهید! دلایل این توصیه‌ی محکم عبارتند از:

• هیچ تضمینی وجود ندارد: شما با یک شرکت معتبر یا فروشگاه اینترنتی معامله نمی‌کنید، بلکه در حال پرداخت پول به مجرمان سایبری هستید. آمارها نشان می‌دهد درصد بسیار بالایی از قربانیان، حتی پس از پرداخت ده‌ها هزار دلار ارز دیجیتال، هرگز کلید رمزگشایی را دریافت نکرده‌اند.
• شما تبدیل به یک هدف همیشگی می‌شوید: وقتی هکرها متوجه شوند که شما حاضر هستید برای اطلاعات خود پول بپردازید، نام شما را در لیست طلایی قربانیان پول‌دهنده قرار می‌دهند. این یعنی در آینده، احتمال حملات دوباره به سیستم شما بسیار بیشتر خواهد شد.
• حمایت مالی از چرخه‌ی جرم: پولی که شما برای نجات فایل‌هایتان می‌دهید، مستقیما صرف ساخت بدافزارهای قوی‌تر و فلج کردن سیستم‌های افراد دیگر می‌شود. با پرداخت باج، شما ناخواسته به ادامه‌ی این تجارت کثیف کمک می‌کنید.

در نهایت، پذیرفتن از دست رفتن برخی داده‌ها و شروع مجدد با رعایت اصول امنیتی، بسیار منطقی‌تر از ریختن سرمایه‌ی دیجیتال به جیب سارقان و ماندن در توهم بازگشت اطلاعات است.

منابع:

Heimdal Security

Gate

Checkpoint.com