ETF چیست؟ از صندوق طلا در بورس تا ETF بیت‌کوین

ETF به زبان ساده چیست؟ 

اگر به تازگی وارد دنیای سرمایه‌گذاری شده‌اید یا اخبار مربوط به تایید ETF بیت‌کوین به گوشتان خورده، احتمالاً این سوال اساسی برایتان پیش آمده که ETF اصلاً چیست؟

یک مثال ساده: ETF شبیه یک «سبد خرید» آماده از دارایی‌ها است

تصور کنید به یک فروشگاه بزرگ رفته‌اید و قصد دارید برای یک مهمانی، سبدی از میوه‌های مختلف تهیه کنید. شما می‌توانید ساعت‌ها وقت بگذارید و سیب، پرتقال، موز و انگور را جداگانه انتخاب، وزن و خریداری کنید. اما یک راه ساده‌تر هم وجود دارد: خرید یک «سبد میوه‌ی آماده» که از قبل، بهترین میوه‌ها را به نسبت مناسب در خود جای داده است.

ETF (ای-تی-اِف) دقیقاً مانند همان سبد میوه‌ی آماده است، اما به جای میوه، داخل آن دارایی‌های مالی مانند سهام شرکت‌ها، اوراق قرضه، طلا یا حتی ارزهای دیجیتال قرار دارد.

شما به جای اینکه سهام ده‌ها شرکت مختلف یا مقادیر متفاوتی از طلا و اوراق را جداگانه بخرید، فقط با یک معامله، یک «واحد» از آن ETF را می‌خرید و به صورت خودکار، مالک بخش کوچکی از تمام دارایی‌های داخل آن سبد می‌شوید.

تعریف کمی رسمی‌تر: صندوق قابل معامله بورسی (Exchange-Traded Fund)

حالا که مثال سبد خرید را در ذهن دارید، درک تعریف رسمی ETF بسیار ساده‌تر است. ETF مخفف عبارت «Exchange-Traded Fund» به معنای «صندوق قابل معامله در بورس» است.

بیایید این عبارت سه‌کلمه‌ای را بررسی کنیم:

• Fund (صندوق): به این دلیل که یک «صندوق» یا مجموعه‌ای از دارایی‌های مختلف است. این دارایی‌ها می‌توانند سهام ۵۰۰ شرکت برتر آمریکا، طلا، یا حتی رمز ارزهایی مانند بیت‌کوین باشند.
• Exchange-Traded (قابل معامله در بورس): این مهم‌ترین بخش ماجراست. واحدهای این صندوق، دقیقاً مانند سهام یک شرکت (مثلاً در بورس ایران، شبیه سهام فولاد مبارکه یا در بورس آمریکا، شبیه سهام اپل)، در طول ساعات کاری بازار بورس به راحتی و به صورت آنی خرید و فروش می‌شوند.

بنابراین، ETF ابزاری است که به شما اجازه می‌دهد یک سبد متنوع از دارایی‌ها را به سادگیِ خریدن یک سهم، معامله کنید.

هدف اصلی ETF چیست؟ (ترکیب سادگی سهام و تنوع صندوق‌ها)

هدف اصلی از به وجود آمدن ETFها، حل یک مشکل بزرگ و قدیمی سرمایه‌گذاران بود. آن‌ها می‌خواستند ابزاری خلق کنند که دو مزیت بزرگ را همزمان ارائه دهد:

1. سادگی و نقدشوندگیِ معامله‌ی سهام: شما می‌توانید ETFها را در هر لحظه از روز کاری بازار بخرید و چند دقیقه بعد بفروشید. قیمت آن‌ها به صورت لحظه‌ای تغییر می‌کند.
2. تنوع‌بخشیِ صندوق‌های سرمایه‌گذاری: با یک خرید، پول شما بین ده‌ها یا صدها دارایی مختلف پخش می‌شود. این کار که «تنوع‌بخشی» (Diversification) نام دارد، ریسک سرمایه‌گذاری شما را به شدت کاهش می‌دهد. (مثلاً اگر قیمت یک سهم در سبد شما سقوط کند، چون سهم‌های زیادی دارید، کل سرمایه‌ی شما آسیب جدی نمی‌بیند).

در واقع، ETFها سرمایه‌گذاری متنوع و حرفه‌ای را که قبلاً فقط در دسترس مدیران صندوق‌های بزرگ بود، برای همه، حتی با سرمایه‌های کم، ممکن ساختند.

تاریخچه کوتاه: ETFها از کجا و چرا به وجود آمدند؟

ایده‌ی ETFها خیلی جدید نیست. اولین ETF مدرن و موفق در اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰ میلادی (۱۹۹۳) در ایالات متحده راه‌اندازی شد. این ETF معروف که با نماد SPY شناخته می‌شود، شاخص S&P 500 (یعنی ۵۰۰ شرکت بزرگ آمریکا) را دنبال می‌کرد.

قبل از ETFها، اگر یک سرمایه‌گذار می‌خواست در کل بازار آمریکا سرمایه‌گذاری کند، یا باید سهام هر ۵۰۰ شرکت را جداگانه می‌خرید (که تقریباً غیرممکن بود) یا باید پول خود را به «صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک» می‌سپرد. این صندوق‌ها معمولاً کارمزدهای بالایی داشتند و مهم‌تر از آن، فقط در پایان روز و با قیمت نهایی آن روز قابل خرید یا فروش بودند (یعنی نقدشوندگی لحظه‌ای نداشتند).

ETF به عنوان یک راه‌حل هوشمندانه متولد شد: ابزاری که هم مانند یک صندوق، کل بازار را دنبال می‌کند و هم مانند یک سهم، به صورت آنی و با هزینه‌ی کم معامله می‌شود. این نوآوری به سرعت محبوب شد و راه را برای ایجاد هزاران ETF دیگر بر روی تقریباً هر دارایی قابل تصوری، از طلا و نفت گرفته تا در نهایت، دنیای رمزارزها، باز کرد.

ETFها دقیقا چگونه کار می‌کنند؟ (نگاهی به پشت صحنه)

حالا که با مفهوم کلی ETF به عنوان یک «سبد آماده» آشنا شدیم، شاید این سوال پیش بیاید که این سبدها چگونه ایجاد می‌شوند و چطور قیمت آن‌ها همیشه نزدیک به ارزش واقعی دارایی‌های درونشان باقی می‌ماند؟ درک این سازوکار به شما کمک می‌کند تا با اطمینان بیشتری سرمایه‌گذاری کنید.

فرایند «خلق» و «ابطال» (Creation/Redemption) به زبان ساده

قیمت ETFها در بازار (جایی که ما و شما معامله می‌کنیم) بر اساس عرضه و تقاضا تعیین می‌شود. اما یک سازوکار هوشمندانه در پشت صحنه وجود دارد که مانع از فاصله گرفتنِ زیادِ این قیمت، از ارزش واقعی دارایی‌های داخل صندوق می‌شود. این فرایند توسط موسسات مالی بزرگی به نام «مشارکت‌کنندگان مجاز» (Authorized Participants یا APs) انجام می‌شود.

• خلق (Creation):
  • زمانی که تقاضا برای ETF بالا می‌رود و قیمت آن در بازار از ارزش واقعی دارایی‌هایش بیشتر می‌شود (یعنی گران‌تر معامله می‌شود).
  • موسسه AP وارد عمل می‌شود. او به جای خرید ETF از بازار، می‌رود و دارایی‌های اصلیِ داخل آن سبد را (مثلاً سهام ۵۰۰ شرکت یا مقادیر زیادی بیت‌کوین) مستقیماً از بازار جمع‌آوری می‌کند.
  • سپس این دارایی‌ها را به شرکت ارائه‌دهنده ETF (مثلاً VanEck یا BlackRock) تحویل می‌دهد و در ازای آن، «واحدهای ETF» جدید و تازه «خلق» شده تحویل می‌گیرد.
  • در نهایت، AP این واحدهای جدید را در بازار می‌فروشد. این کار عرضه را زیاد کرده و قیمت ETF را به سمت ارزش واقعی‌اش (NAV) برمی‌گرداند.
• ابطال (Redemption):

• زمانی که فروش ETF زیاد می‌شود و قیمت آن در بازار از ارزش واقعی دارایی‌هایش کمتر می‌شود (یعنی ارزان‌تر معامله می‌شود).
• موسسه AP این بار برعکس عمل می‌کند. او واحدهای ارزان ETF را از بازار جمع‌آوری می‌کند.
• این واحدها را به شرکت ارائه‌دهنده ETF برمی‌گرداند و می‌گوید: «این واحدها مال شما، لطفاً دارایی‌های اصلی داخل سبد را به من تحویل بدهید.»
• AP سپس آن دارایی‌های اصلی (مثلاً سهام‌ها یا بیت‌کوین‌ها) را در بازار می‌فروشد.
• این فرایند خرید ETF از بازار، تقاضا را بالا برده و قیمت را دوباره به سمت ارزش واقعی‌اش (NAV) هل می‌دهد.

این خلق و ابطال دائمی توسط بازیگران بزرگ، تضمین می‌کند که قیمتی که شما در صرافی می‌بینید، تقریباً همیشه بازتاب دقیقی از ارزش دارایی‌های درون آن صندوق باشد.

تفاوت قیمت بازار (Market Price) با ارزش خالص دارایی (NAV) چیست؟

این دو اصطلاح، قلب تپنده‌ی درک ETFها هستند:

• ارزش خالص دارایی (NAV - Net Asset Value): این، «قیمت واقعی» و محاسباتیِ هر واحد از صندوق است. مدیر صندوق در پایان هر روز کاری (و گاهی به صورت لحظه‌ای) ارزش کل دارایی‌های داخل سبد را (مثلاً مجموع ارزش سهام‌ها، طلا یا بیت‌کوین) جمع می‌زند، بدهی‌ها را از آن کم می‌کند و نتیجه را بر تعداد کل واحدهای ETF تقسیم می‌کند. برای مثال، NAV یک ETF اسپات بیت‌کوین، مستقیماً بر اساس قیمت بیت کوین در همان لحظه محاسبه می‌شود.
• قیمت بازار (Market Price): این، قیمتی است که شما در کارگزاری یا صرافی خود می‌بینید و می‌توانید در همان لحظه با آن قیمت، ETF را بخرید یا بفروشید. این قیمت توسط عرضه و تقاضای لحظه‌ایِ خریداران و فروشندگان (مثل خود شما) در بازار تعیین می‌شود.

در یک دنیای ایده‌آل، قیمت بازار و NAV باید دقیقاً یکی باشند. اما در عمل، به دلیل همین فرایند عرضه و تقاضا، ممکن است تفاوت‌های بسیار جزئی (چند سنت یا چند ریال) به نام Premium (زمانی که قیمت بازار گران‌تر از NAV است) یا Discount (زمانی که ارزان‌تر است) رخ دهد. همانطور که در بخش قبل دیدیم، فرایند خلق و ابطال به سرعت این فاصله‌ها را پُر می‌کند.

مهم‌ترین تفاوت ETF با صندوق‌ سرمایه‌گذاری مشترک (Mutual Fund)

شاید بگویید «خب این خیلی شبیه همان صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک خودمان است!». درست است، هر دو «سبدی» از دارایی‌ها هستند، اما تفاوت کلیدی آن‌ها در نحوه‌ی معامله است:

• صندوق قابل معامله (ETF):
  • مانند سهام معامله می‌شود: شما می‌توانید ETFها را در هر ساعتی از روز کاری بازار، به صورت لحظه‌ای بخرید یا بفروشید.
  • قیمت‌گذاری لحظه‌ای: قیمت آن‌ها بر اساس عرضه و تقاضای همان لحظه (Market Price) دائماً در نوسان است.
  • شفافیت: شما معمولاً به صورت روزانه و دقیق می‌دانید که چه دارایی‌هایی داخل سبد ETF شما وجود دارد.
• صندوق سرمایه‌گذاری مشترک (Mutual Fund):

• فقط یک بار در روز معامله می‌شود: شما نمی‌توانید این صندوق‌ها را در طول روز معامله کنید. تمام درخواست‌های خرید و فروش در پایان روز جمع‌آوری شده و با قیمت نهایی همان روز (NAV) انجام می‌شوند.
• قیمت‌گذاری در پایان روز: قیمتی که شما می‌خرید یا می‌فروشید، همیشه همان NAV پایان روز است، نه قیمتی در میانه روز.
• شفافیت کمتر: این صندوق‌ها معمولاً فقط به صورت ماهانه یا فصلی لیست دارایی‌های خود را منتشر می‌کنند.

به طور خلاصه، ETFها سادگی و تنوع صندوق‌های مشترک را برداشتند و به آن، سرعت، نقدشوندگی و شفافیت معامله‌ی سهام در بورس را اضافه کردند.

جدول مقایسه سریع: ETF در برابر صندوق سرمایه‌گذاری مشترک

ویژگی	صندوق قابل معامله (ETF)	صندوق سرمایه‌گذاری مشترک (Mutual Fund)
نحوه معامله	مانند سهام، در طول روز کاری بورس	فقط یک بار در روز، پس از بسته شدن بازار
قیمت‌گذاری	بر اساس قیمت لحظه‌ای بازار (عرضه و تقاضا)	بر اساس ارزش خالص دارایی (NAV) در پایان روز
شفافیت دارایی‌ها	معمولاً بالا (روزانه)	معمولاً متوسط (ماهانه یا فصلی)
کارمزدها	معمولاً کارمزدهای مدیریتی (Expense Ratio) پایین‌تری دارند	معمولاً کارمزدهای مدیریتی بالاتری دارند
خرید مستقیم دارایی	خیر، شما واحد صندوق را می‌خرید (مثلاً به جای خرید بیت کوین، ETF آن را می‌خرید)	خیر، شما واحد صندوق را می‌خرید
مثال برای درک بهتر	شبیه خرید و فروش سهام اپل در بازار	شبیه ثبت‌نام یا ابطال در یک صندوق سرمایه‌گذاری سنتی

انواع اصلی صندوق‌های ETF (سبدهایی با طعم‌های مختلف)

ETFها همگی یکسان نیستند. درست همان‌طور که سبدهای خرید در فروشگاه می‌توانند محتویات مختلفی (مثل سبزیجات، لبنیات یا نان) داشته باشند، ETFها هم «طعم‌های» مختلفی دارند که هر کدام برای هدف سرمایه‌گذاری متفاوتی طراحی شده‌اند.

درک انواع اصلی ETF به شما کمک می‌کند تا ابزار مناسب برای اهداف مالی خودتان را پیدا کنید.

ETF سهام (Stock ETFs): سرمایه‌گذاری در یک شاخص کامل

این دسته، رایج‌ترین و محبوب‌ترین نوع ETF در جهان است. این صندوق‌ها، همان‌طور که از نامشان پیداست، سبدی از سهام شرکت‌های مختلف را در خود جای داده‌اند.

اما نکته‌ی جالب اینجاست که آن‌ها معمولاً سهام‌ها را شانسی انتخاب نمی‌کنند، بلکه یک «شاخص» (Index) مشخص را دنبال می‌کنند. شاخص، معیاری است که عملکرد گروهی از دارایی‌ها را نشان می‌دهد.

• مثال معروف: ETF شاخص S&P 500. این شاخص، عملکرد ۵۰۰ شرکت بزرگ و برتر در بازار سهام ایالات متحده را اندازه‌گیری می‌کند.
• سود شما: وقتی شما یک واحد از ETF شاخص S&P 500 را می‌خرید، در واقع به صورت همزمان و با یک خرید، در تمام آن ۵۰۰ شرکت (مانند اپل، مایکروسافت، آمازون و...) سرمایه‌گذاری کرده‌اید. اگر حالِ کلیِ اقتصاد و شرکت‌های بزرگ آمریکا خوب باشد، ارزش این ETF نیز رشد می‌کند.

ETF اوراق قرضه (Bond ETFs): برای درآمد ثابت

«اوراق قرضه» (Bonds) به زبان ساده، رسیدِ وام‌هایی هستند که شما به دولت‌ها یا شرکت‌های بزرگ می‌دهید. در مقابل، آن‌ها متعهد می‌شوند که در زمان‌های مشخصی، به شما سود ثابتی (شبیه به سود بانکی) پرداخت کنند.

ETF اوراق قرضه، سبدی پر از این اسناد بدهی است.

• هدف اصلی: این ETFها معمولاً برای کسانی مناسب هستند که ریسک کمتری می‌خواهند و به دنبال یک جریان «درآمد ثابت» و قابل پیش‌بینی‌تر هستند. آن‌ها اغلب نوسانات کمتری نسبت به ETFهای سهامی دارند و برای ایجاد تعادل در سبد سرمایه‌گذاری استفاده می‌شوند.

ETF کالا (Commodity ETFs): سرمایه‌گذاری در طلا، نقره یا نفت

این ETFها قیمت مواد خام یا «کالاها» (Commodities) را دنبال می‌کنند. به جای اینکه شما مجبور باشید به صورت فیزیکی کالایی را بخرید و انبار کنید، می‌توانید به راحتی ETF آن را معامله کنید.

• مثال: محبوب‌ترین نوع این ETFها، صندوق‌های طلا هستند.
• مزیت کلیدی: بزرگترین مزیت آن‌ها این است که شما بدون نیاز به نگهداری فیزیکی (مثلاً انبار کردن شمش طلا یا نگرانی بابت سرقت آن)، می‌توانید در نوسانات قیمت طلا سرمایه‌گذاری کنید.
• مثال در ایران: صندوق‌های طلای قابل معامله در بورس ایران، یک نمونه‌ی عالی از ETF کالا هستند که به شما امکان می‌دهند با کد بورسی خود، به سادگی روی نوسانات قیمت سکه و طلا سرمایه‌گذاری کنید.

ETF بخشی (Sector ETFs): تمرکز روی یک صنعت خاص

اگر فکر می‌کنید یک صنعت یا «بخش» (Sector) خاص از اقتصاد (مانند تکنولوژی، بهداشت و درمان، انرژی یا خدمات مالی) در آینده رشد بسیار خوبی خواهد کرد، این ETFها برای شما مناسب‌اند.

ETF بخشی به شما اجازه می‌دهد تا به صورت متمرکز فقط روی آن بخش سرمایه‌گذاری کنید.

• مثال: یک ETF تکنولوژی، سبدی از سهام شرکت‌هایی مانند اپل، گوگل، انویدیا و سایر غول‌های فناوری را در خود جای داده است. اگر شما به آینده‌ی هوش مصنوعی و تکنولوژی خوش‌بین باشید، خرید این ETF راهی هوشمندانه برای سرمایه‌گذاری روی تمام بازیگران اصلی این حوزه، به صورت یکجاست.

ETF ارز دیجیتال (Crypto ETFs)

این دسته، جدیدترین و احتمالاً هیجان‌انگیزترین نوع ETF برای فعالان و علاقه‌مندان دنیای رمزارز است. ETF ارز دیجیتال، ابزاری مالی است که قیمت یک یا چند رمزارز را دنبال می‌کند.

این ETFها به دو شکل اصلی وجود دارند: 

• «اسپات» (Spot) که مستقیماً خودِ آن رمزارز را خریداری و نگهداری می‌کند
• «فیوچرز» (Futures) که روی قراردادهای آتیِ قیمت آن رمزارز سرمایه‌گذاری می‌کند.

مثال: ETFهای اسپات بیت‌کوین که در سال ۲۰۲۴ تایید شدند.

• هدف و مزیت: این ETFها به سرمایه‌گذاران در بازارهای سنتی (که حساب کارگزاری بورس دارند) اجازه می‌دهند تا بدون نیاز به خرید بیت کوین به صورت مستقیم از صرافی‌های رمزارز و بدون درگیر شدن با چالش‌های فنی مانند کیف پول دیجیتال (Wallet) و کلید خصوصی، روی قیمت بیت کوین سرمایه‌گذاری کنند.
• آینده: موفقیت این صندوق‌ها راه را برای ETFهای مبتنی بر سایر رمزارزها باز کرده است و بسیاری منتظر تایید ETFهایی بر اساس قیمت اتریوم یا سبدی از چند ارز دیجیتال مختلف هستند. هدف اصلی این ETFها، ایجاد پلی قانونی و امن، میان بازارهای مالی سنتی و دنیای نوظهور ارز‌های دیجیتال است.

ETF ارز دیجیتال چیست و چرا اینقدر مهم شد؟

اگر اخبار بازارهای مالی را دنبال کرده باشید، به احتمال زیاد در ماه‌های اخیر بارها اصطلاح «ETF بیت‌کوین» به گوشتان خورده است. تایید این ETFها در آمریکا به عنوان یک نقطه‌ی عطف تاریخی برای دنیای رمزارزها تلقی شد و شور و هیجان زیادی ایجاد کرد. اما چرا؟

اتصال دنیای سنتی مالی به بازار رمزارزها

ETF ارز دیجیتال، در ساده‌ترین تعریف، یک «پل» است. پلی که دو دنیای کاملاً متفاوت را به هم وصل می‌کند:

1. دنیای مالی سنتی (TradFi): شامل بورس‌های سهام، کارگزاری‌های معتبر و سرمایه‌گذاران بزرگی که با قوانین سفت و سخت و ابزارهای شناخته‌شده کار می‌کنند.
2. دنیای رمزارزها (Crypto): شامل صرافی‌های دیجیتال، کیف پول‌های شخصی و مفاهیم جدیدی مانند کلید خصوصی و بلاکچین.

تا قبل از ETFها، یک سرمایه‌گذار سنتی بزرگ (مثل یک صندوق بازنشستگی) یا حتی یک فرد عادی که فقط کد بورسی داشت، برای خرید ارز دیجیتال با چالش‌های زیادی روبرو بود. او باید در یک صرافی رمزارز ثبت‌نام می‌کرد، فرایند احراز هویت را طی می‌کرد، نگران امنیت کیف پول خود می‌بود و با مفاهیم فنی دست و پنجه نرم می‌کرد.

ETF ارز دیجیتال این مشکل را حل کرد. این ابزار به همان سرمایه‌گذار اجازه می‌دهد تا در همان حساب کارگزاری بورس خود، کنار سهام اپل یا صندوق طلای خود، به راحتی واحد ETF بیت‌کوین را نیز بخرد. در واقع، ETF، رمزارز را به یک محصول مالی «رسمی» و «قابل معامله» در بازارهای سنتی تبدیل می‌کند و درها را برای ورود میلیاردها دلار سرمایه‌ی جدید باز می‌کند.

تفاوت کلیدی: ETF اسپات (Spot) در برابر ETF فیوچرز (Futures)

این مهم‌ترین تفاوتی است که باید بدانید. همه‌ی ETFهای رمزارزی یکسان عمل نمی‌کنند. بیایید این موضوع را که کمی گیج‌کننده به نظر می‌رسد، به سادگی باز کنیم:

• ETF اسپات (Spot ETF) یا نقدی:
  • این یعنی «پشتیبانی شده با دارایی واقعی».
  • چگونه کار می‌کند؟ وقتی شما یک واحد از ETF اسپات بیت‌کوین را می‌خرید، شرکت ارائه‌دهنده‌ی آن ETF (مثلاً BlackRock) موظف است که دقیقاً به همان میزان، بیت‌کوین واقعی خریداری کرده و در خزانه‌های امن خود نگهداری کند.
  • مزیت: قیمت این ETF مستقیماً و با دقت بالا، قیمت بیت کوین در بازار واقعی را دنبال می‌کند. این همان چیزی است که اکثر سرمایه‌گذاران به دنبال آن هستند و دلیل اهمیت بالای تاییدیه اخیر نیز همین بود.
• ETF فیوچرز (Futures ETF) یا آتی:

• این یعنی «سرمایه‌گذاری روی قیمت آینده».
• چگونه کار می‌کند؟ این نوع ETF، خودِ رمزارز (مثلاً بیت‌کوین) را مستقیماً خریداری نمی‌کند. به جای آن، روی «قراردادهای آتی» (Futures Contracts) سرمایه‌گذاری می‌کند.
• قرارداد آتی چیست؟ قراردادی است که شما را متعهد می‌کند یک دارایی را در یک تاریخ مشخص در آینده، با قیمتی که امروز روی آن توافق کرده‌اید، بخرید یا بفروشید.
• چالش: قیمت این ETFها ممکن است به دلیل هزینه‌های تمدید این قراردادها (فرآیندی به نام Rollover) و پیچیدگی‌های بازار آتی، دقیقاً با قیمت لحظه‌ای و نقدی خود رمزارز همخوانی نداشته باشد.

به طور خلاصه، ETF اسپات به شما مالکیت غیرمستقیم بر خود دارایی را می‌دهد، در حالی که ETF فیوچرز به شما امکان می‌دهد روی نوسانات قیمت آتی آن دارایی سرمایه‌گذاری کنید.

ETF چگونه قیمت یک رمزارز (مثل بیت‌کوین) را دنبال می‌کند؟

همانطور که در بخش ۲ توضیح دادیم، جادوی ETFها در فرایند «خلق و ابطال» نهفته است. این مکانیزم تضمین می‌کند که قیمت ETF در بازار بورس، تقریباً همیشه برابر با ارزش واقعی دارایی‌های درون آن (NAV) باقی بماند.

در مورد ETF بیت‌کوین:

• قیمت واقعی (NAV) صندوق مستقیماً بر اساس قیمت بیت کوین در صرافی‌های بزرگ رمزارز محاسبه می‌شود.
• قیمت بازار (Market Price) قیمتی است که ETF در بورس معامله می‌شود.
• اگر به دلیل هیجان زیاد، قیمت بازار ETF کمی از قیمت واقعی بیت‌کوین گران‌تر شود، موسسات بزرگ (APs) وارد عمل می‌شوند. آن‌ها بیت‌کوین واقعی را ارزان‌تر می‌خرند، آن را به صندوق تحویل می‌دهند و واحدهای ETF جدید (که گران است) می‌گیرند و در بازار می‌فروشند. این کار عرضه را زیاد کرده و قیمت را پایین می‌آورد.
• اگر قیمت ETF ارزان‌تر شود، برعکس عمل می‌کنند.

این فرایند «آربیتراژ» (کسب سود از اختلاف قیمت در دو بازار) مانند یک لنگر عمل کرده و قیمت ETF را به قیمت واقعی بیت‌کوین قلاب می‌کند.

آیا ETF ارز دیجیتال همان خرید مستقیم رمزارز است؟

پاسخ کوتاه: خیر، به هیچ وجه. این یک تفاوت بسیار اساسی است.

وقتی شما اقدام به خرید بیت کوین به صورت مستقیم از یک صرافی می‌کنید و آن را به کیف پول شخصی خود منتقل می‌کنید:

• شما مالک واقعی آن بیت‌کوین هستید.
• کلیدهای خصوصی (Private Keys) و کنترل کامل دارایی در اختیار شماست.
• امنیت، نگهداری و حفاظت از آن کاملاً بر عهده‌ی خود شماست.
• می‌توانید آن را ۲۴ ساعته و ۷ روز هفته معامله کنید، به هر کجای دنیا بفرستید یا در پلتفرم‌های دیگر از آن استفاده کنید.

اما وقتی شما ETF بیت‌کوین را می‌خرید:

• شما مالک یک «سهم» یا «اوراق بهادار» هستید که ارزش آن به قیمت بیت‌کوین گره خورده است. شما مالک خودِ بیت‌کوین نیستید.
• شما هیچ کنترلی روی دارایی اصلی ندارید. نمی‌توانید آن را از کارگزاری خود برداشت کنید و به کیف پول رمز ارزی بفرستید.
• مسئولیت امنیت و نگهداری بیت‌کوین‌های واقعی بر عهده‌ی شرکت مدیر صندوق (مثلاً Coinbase Custody) است. این مزیت بزرگی برای کسانی است که نگران پیچیدگی‌های فنی نگهداری رمزارز هستند.
• شما فقط می‌توانید این سهم را در ساعات کاری بازار بورس (مثلاً دوشنبه تا جمعه، ۹:۳۰ تا ۱۶:۰۰ به وقت آمریکا) بخرید یا بفروشید.

در نهایت، انتخاب بین این دو به هدف شما بستگی دارد. ETF سادگی و امنیت را ارائه می‌دهد، در حالی که خرید مستقیم کنترل و مالکیت واقعی را به همراه دارد.

مزایای سرمایه‌گذاری در ETFها (چرا گزینه‌ی جذابی است؟)

محبوبیت جهانی ETFها اتفاقی نیست. این ابزارهای مالی هوشمندانه، چندین مزیت کلیدی را به صورت همزمان به سرمایه‌گذار ارائه می‌دهند که قبلاً دسترسی به آن‌ها دشوار بود. درک این مزایا به شما نشان می‌دهد که چرا ETFها، هم در بازارهای سنتی و هم در دنیای رمزارز، تا این حد مورد توجه قرار گرفته‌اند.

تنوع‌بخشی (Diversification) فوری با یک خرید

این، مهم‌ترین مزیت ETF است. حتماً ضرب‌المثل قدیمی «همه‌ی تخم‌مرغ‌هایت را در یک سبد نگذار» را شنیده‌اید. «تنوع‌بخشی» (Diversification) دقیقاً به همین معناست: پخش کردن ریسک سرمایه‌گذاری بین دارایی‌های مختلف.

• قبل از ETF: اگر شما می‌خواستید در بازار سهام آمریکا سرمایه‌گذاری کنید، باید سهام صدها شرکت را جداگانه می‌خریدید که هزینه‌ی بسیار بالایی داشت.
• با ETF: شما با خرید فقط یک واحد از ETF شاخص S&P 500، به صورت آنی در ۵۰۰ شرکت برتر سرمایه‌گذاری کرده‌اید.

این یعنی اگر یکی از آن شرکت‌ها ورشکست شود، تأثیر آن بر کل سبد سرمایه‌گذاری شما بسیار ناچیز خواهد بود. در دنیای رمزارز نیز به جای اینکه تلاش کنید پیش‌بینی کنید که آیا فقط خرید بیت کوین سودآور است یا خرید اتریوم، می‌توانید  ETF‌هایی بخرید که سبدی از هر دو یا چندین رمزارز دیگر را در خود جای داده است.

نقدشوندگی بالا: خرید و فروش آسان در ساعات بازار

«نقدشوندگی» (Liquidity) به این معناست که چقدر سریع می‌توانید یک دارایی را بخرید یا بفروشید و آن را به پول نقد تبدیل کنید.

• برخی دارایی‌ها، مانند خانه یا ماشین، نقدشوندگی پایینی دارند (فروش آن‌ها ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها طول بکشد).
• ETFها، دقیقاً مانند سهام‌های عادی، در بازارهای بورس معامله می‌شوند.

این ویژگی به شما اجازه می‌دهد که در هر ساعتی از روز کاری بازار، هر تعداد واحد ETF را که می‌خواهید، با قیمت لحظه‌ای بازار بخرید یا بفروشید. این سرعت عمل در مقایسه با صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک سنتی (که فقط یک بار در روز و در پایان بازار قیمت‌گذاری می‌شوند) یک مزیت فوق‌العاده است.

شفافیت کامل: می‌دانید داخل سبد شما دقیقا چیست

وقتی شما یک ETF می‌خرید، دقیقاً می‌دانید چه چیزی را خریده‌اید. شرکت‌های ارائه‌دهنده‌ی ETF موظف هستند که لیست تمام دارایی‌های داخل صندوق (Holdings) را به صورت روزانه منتشر کنند.

شما می‌توانید به وب‌سایت ارائه‌دهنده‌ی ETF (مثلاً BlackRock یا VanEck) مراجعه کنید و ببینید که به ازای هر واحد ETF که در اختیار دارید، دقیقاً چند سهم اپل، چقدر طلا یا چه مقدار بیت‌کوین در خزانه‌ی آن صندوق نگهداری می‌شود. این شفافیت بالا به شما کمک می‌کند تا با اطمینان کامل و آگاهی دقیق از دارایی‌های خود، تصمیم‌گیری کنید.

هزینه‌ها و کارمزدهای پایین‌تر نسبت به سایر صندوق‌ها

یکی از دلایل اصلی محبوبیت ETFها، هزینه‌های بسیار پایین آن‌هاست. اکثر ETFها به صورت «منفعل» (Passive) مدیریت می‌شوند. این یعنی آن‌ها یک مدیر گران‌قیمت ندارند که فعالانه تلاش کند بازار را شکست دهد؛ بلکه به سادگی، یک شاخص مشخص (مثل شاخص ۵۰۰ شرکت برتر یا قیمت بیت کوین) را دنبال می‌کنند.

این مدیریت منفعل، هزینه‌ی سالانه‌ی صندوق را که به آن «ضریب هزینه» (Expense Ratio) گفته می‌شود، به شدت کاهش می‌دهد. در بلندمدت، همین کارمزدهای پایین‌تر باعث می‌شود که بخش بسیار بیشتری از سود نصیب خود سرمایه‌گذار (یعنی شما) شود، نه مدیر صندوق.

مزایای خاص ETF رمزارزی (مثل سادگی و امنیت نگهداری)

وقتی صحبت از ETFهای ارز دیجیتال می‌شود، مزایا حتی برجسته‌تر هم می‌شوند. این ETFها دو مشکل اساسی را برای سرمایه‌گذاران تازه‌کار یا سنتی حل می‌کنند:

• سادگی دسترسی: برای بسیاری از افراد، فرایند خرید ارز دیجیتال به صورت مستقیم، کمی دلهره‌آور است. ثبت‌نام در صرافی‌های مختلف، احراز هویت و کار با پلتفرم‌های گوناگون می‌تواند پیچیده باشد. ETF رمزارزی این فرایند را حذف می‌کند. سرمایه‌گذاران می‌توانند از همان حساب کارگزاری بورس خود، در کنار سهام، ETF بیت‌کوین را نیز خریداری کنند.
• امنیت و حذف چالش نگهداری (Custody): این بزرگترین مزیت است. خرید بیت کوین به صورت مستقیم یعنی شما مسئولیت کامل امنیت آن را بر عهده دارید. شما باید با مفاهیمی مانند «کیف پول سخت‌افزاری» و «کلید خصوصی» (Private Key) آشنا باشید. اگر کلید خصوصی خود را گم کنید یا هک شوید، دارایی شما برای همیشه از دست رفته است.
  در مقابل، وقتی شما ETF می‌خرید، مسئولیت نگهداری امن دارایی‌های رمزارزی بر عهده‌ی شرکت مدیر صندوق است. این شرکت‌ها از راه‌کارهای امنیتی بسیار پیشرفته و «نگهداری» (Custody) در سطح سازمانی (Institutional-Grade) استفاده می‌کنند. در واقع، شما بدون پذیرش ریسک فنی و دردسرهای نگهداری، از نوسانات قیمت آن رمزارز بهره‌مند می‌شوید.

معایب و ریسک‌های ETF (به چه چیزهایی باید دقت کرد؟)

در کنار تمام مزایای جذابی که ETFها ارائه می‌دهند، مهم است که نگاهی واقع‌بینانه به محدودیت‌ها و ریسک‌های آن‌ها هم داشته باشیم. هیچ ابزار سرمایه‌گذاری بی‌نقصی وجود ندارد و ETFها هم از این قاعده مستثنا نیستند.

درک این موارد به شما کمک می‌کند تا تصمیمات آگاهانه‌تری بگیرید و با چشمانی باز وارد این حوزه شوید.

کارمزدهای معاملاتی کارگزاری (Brokerage Fees)

در بخش مزایا گفتیم که ETFها معمولاً «ضریب هزینه» (Expense Ratio یا همان کارمزد مدیریت سالانه) پایینی دارند. این کاملاً درست است. اما نباید فراموش کرد که ETFها مانند سهام، در بستر کارگزاری‌های بورس معامله می‌شوند. این یعنی هر بار که شما یک واحد ETF را می‌خرید یا می‌فروشید، ممکن است مجبور به پرداخت «کارمزد معامله» (Brokerage Fee or Commission) به کارگزاری خود باشید.

اگر شما سرمایه‌گذاری هستید که به صورت مداوم و زیاد خرید و فروش می‌کنید (نوسان‌گیری)، این کارمزدهای معاملاتی می‌توانند در طول زمان روی هم جمع شوند و بخش قابل توجهی از سود نهایی شما را کاهش دهند. (البته امروزه بسیاری از کارگزاری‌های آنلاین در جهان، معاملات ETF را با کارمزد صفر ارائه می‌دهند، اما این موضوع یک قانون همگانی نیست).

خطای ردیابی (Tracking Error): وقتی ETF از دارایی اصلی عقب می‌ماند

هدف اصلی یک ETF این است که عملکرد دارایی یا شاخص پایه خود را (مثلاً قیمت بیت کوین یا شاخص S&P 500) با دقتی شبیه به آینه دنبال کند. اما در دنیای واقعی، این آینه ممکن است کمی خطا داشته باشد.

این اتفاق که به آن «خطای ردیابی» (Tracking Error) گفته می‌شود، به این معناست که بازدهی ETF شما ممکن است دقیقاً با بازدهی دارایی اصلی همخوانی نداشته باشد و کمی از آن عقب بماند. این خطا معمولاً بسیار کوچک است اما می‌تواند به دلایل مختلفی رخ دهد:

• هزینه‌های مدیریتی و اجرایی خودِ صندوق.
• تأخیر زمانی بین تغییر قیمت دارایی‌ها و اعمال آن در صندوق.
• در ETFهای فیوچرز (آتی)، هزینه‌های مربوط به تمدید قراردادها (Rollover Costs) می‌تواند باعث این خطای ردیابی شود.

ریسک بازار: ETF شما را از سقوط کلی بازار نجات نمی‌دهد

این یکی از بزرگترین سوءتفاهم‌ها درباره ETFها است. «تنوع‌بخشی» (Diversification) به این معنا نیست که شما دیگر ضرر نخواهید کرد.

ETF ریسکِ یک دارایی یا یک شرکت را کاهش می‌دهد (مثلاً اگر در ETF شاخص سهام، یک شرکت ورشکست شود، شما کل پول خود را از دست نمی‌دهید) اما ریسکِ کل بازار (Market Risk) را از بین نمی‌برد.

به زبان ساده‌تر: اگر شما ETF کل بازار سهام آمریکا را خریده‌اید و کل بازار سهام آمریکا به دلیل یک بحران اقتصادی جهانی سقوط کند، ارزش ETF شما نیز قطعاً سقوط خواهد کرد. ETF شما را از عملکرد ضعیف یک سهم محافظت می‌کند، اما از سقوط کل بازار نه.

ریسک‌های مخصوص ETF رمزارزی (نوسانات شدید، ابهامات قانونی)

وقتی ETF وارد دنیای پرهیجان رمزارزها می‌شود، ریسک‌های منحصربه‌فردِ خودِ آن دنیا را نیز به ارث می‌برد. این موارد حتی از ریسک‌های ETFهای سنتی هم جدی‌تر هستند:

• نوسانات شدید (Volatility): بازار ارزهای دیجیتال به نوسانات قیمتی شدید و ناگهانی مشهور است. قیمت ارز دیجیتال می‌تواند در یک روز ۱۰ تا ۲۰ درصد جابجا شود. وقتی شما ETF بیت‌کوین را می‌خرید، دقیقاً همین نوسانات شدید را به سبد سرمایه‌گذاری بورسی خود منتقل می‌کنید. این ETFها قطعاً برای کسانی که تحمل ریسک پایینی دارند، مناسب نیستند.
• ابهامات قانونی و نظارتی (Regulatory Uncertainty): دنیای رمزارز هنوز در بسیاری از کشورها با قوانین مشخص و پایداری روبرو نیست. تغییر ناگهانی قوانین، ممنوعیت‌ها یا وضع مالیات‌های سنگین می‌تواند به شدت بر قیمت دارایی‌های پایه (مثل قیمت اتریوم یا قیمت بیت کوین) و در نتیجه بر ارزش ETF آن‌ها تأثیر منفی بگذارد.
• محدودیت ساعات معامله (Market Hour Mismatch): این یک ریسک جالب و مهم است. بازار رمزارز ۲۴ ساعته و ۷ روز هفته فعال است. اما ETFها فقط در ساعات کاری بازار بورس (مثلاً دوشنبه تا جمعه) معامله می‌شوند.
  تصور کنید در آخر هفته (شنبه یا یکشنبه) که بورس تعطیل است، یک خبر بزرگ باعث سقوط شدید قیمت بیت کوین شود. شما ETF خود را در اختیار دارید و هیچ کاری نمی‌توانید انجام دهید؛ باید تا صبح دوشنبه و باز شدن بازار صبر کنید و احتمالاً با یک شکاف قیمتی بزرگ (Price Gap) و زیان قابل توجه مواجه شوید.

آینده ETFها (نگاهی به بازار ایران و جهان)

داستان ETFها هنوز تمام نشده است؛ در واقع، به نظر می‌رسد که فصل هیجان‌انگیز آن تازه شروع شده است. این ابزارهای مالی به سرعت در حال تکامل هستند و به خصوص در نقطه‌ی تلاقی بازارهای سنتی و دنیای رمزارز، آینده‌ی پویایی را پیش رو دارند. بیایید نگاهی به روندهای کلیدی در جهان و وضعیت بازار ایران بیندازیم.

تاثیر تایید ETF اسپات بیت‌کوین بر بازار کریپتو

تایید صندوق‌های قابل معامله‌ی اسپات (Spot) بیت‌کوین در ایالات متحده در اوایل سال ۲۰۲۴، یک رویداد معمولی نبود؛ بلکه یک نقطه‌ی عطف تاریخی و یک «تغییردهنده‌ی بازی» (Game Changer) برای کل صنعت رمزارز بود.

این اتفاق، مانند باز کردن یک درِ بزرگ و سنگین بود که قبلاً به روی سرمایه‌های کلان قفل بود. تاثیرات اصلی آن عبارت بودند از:

• اعتباربخشی و مشروعیت: برای اولین بار، بزرگترین مدیران دارایی جهان (مانند BlackRock و Fidelity) به صورت رسمی بیت‌کوین را به عنوان یک کلاس دارایی قابل سرمایه‌گذاری به مشتریان خود ارائه دادند. این اقدام، مهر تاییدی بزرگ بر جایگاه بیت‌کوین در دنیای مالی بود.
• ورود سرمایه‌ی سازمانی: صندوق‌های بازنشستگی، شرکت‌های بیمه و موسسات مالی بزرگ که قبلاً به دلیل موانع قانونی یا پیچیدگی‌های نگهداری، از خرید بیت کوین پرهیز می‌کردند، حالا یک مسیر کاملاً قانونی، ساده و بیمه‌شده برای ورود به این بازار پیدا کردند.
• تاثیر مستقیم بر قیمت: این هجوم تقاضای جدید و عظیم، مستقیماً به نفع قیمت بیت کوین تمام شد. از آنجایی که این ETFها از نوع «اسپات» هستند، مدیران صندوق موظف‌اند به ازای هر خرید، بیت‌کوین واقعی را از بازار جمع‌آوری و نگهداری کنند که این خود، یک فشار خرید دائمی و جدید در بازار ایجاد کرد.

چشم‌انداز ورود ETFهای جدید (مثل سایر آلت‌کوین‌ها)

موفقیت چشمگیر ETF بیت‌کوین، این سوال بدیهی را ایجاد کرد: «بعدی چیست؟»

• اتریوم: بلافاصله پس از بیت‌کوین، تمام نگاه‌ها به سمت دومین رمزارز بزرگ بازار یعنی اتریوم چرخید. تایید ETFهای اسپات اتریوم گام منطقی بعدی بود که نشان داد رگولاتورها (نهادهای قانون‌گذار) آماده‌ی پذیرش سایر دارایی‌های دیجیتال بزرگ نیز هستند. این اتفاق، مسیری مشابه برای ورود سرمایه‌ی نهادی به بازار و تاثیر مثبت بر قیمت اتریوم را هموار کرد.
• آینده‌ی آلت‌کوین‌ها: حالا گمانه‌زنی‌ها در مورد موج بعدی ETFها داغ است. آیا روزی شاهد ETFهایی برای سولانا، ریپل یا کاردانو خواهیم بود؟ یا شاید یک ETF که سبدی متنوع از ۱۰ آلت‌کوین برتر را ارائه دهد؟
• چالش پیش رو: البته مسیر برای سایر آلت‌کوین‌ها به سادگیِ بیت‌کوین و اتریوم نخواهد بود. بسیاری از این پروژه‌ها با چالش‌های قانونیِ «اوراق بهادار» (Security) بودن مواجه هستند که این موضوع، تایید ETF آن‌ها را بسیار پیچیده‌تر می‌کند.

آینده صندوق‌های قابل معامله در بازار مالی ایران

در حالی که جهان در حال تجربه‌ی این تلفیق هیجان‌انگیز بازارهای سنتی و کریپتو است، وضعیت در بازار مالی ایران کاملاً متفاوت است.

بازار ETF در ایران بازاری بالغ و جاافتاده محسوب می‌شود. ما صندوق‌های قابل معامله‌ی بسیار کارآمدی در دسته‌های زیر داریم:

• صندوق‌های سهامی (دنبال‌کننده‌ی شاخص کل یا شرکت‌های بزرگ)
• صندوق‌های طلا (راهی عالی برای سرمایه‌گذاری در سکه و طلا)
• صندوق‌های درآمد ثابت (با درآمد روزشمار و کم‌ریسک)

اما وقتی صحبت از ETF رمزارزی می‌شود، چشم‌انداز کاملاً متفاوت است. در حال حاضر، هیچ برنامه‌ی رسمی یا چشم‌انداز کوتاه‌مدتی برای ایجاد و تایید ETFهای مبتنی بر رمزارز (مانند بیت‌کوین) در بورس ایران وجود ندارد.

موانع قانونی، ابهامات نظارتی پیرامون خودِ ارز‌های دیجیتال و همچنین محدودیت‌های زیرساختی، باعث شده است که این ابزار مدرن فعلاً جایی در بازار سرمایه‌ی رسمی کشور نداشته باشد. بنابراین، برای سرمایه‌گذاران ایرانی که به دنبال بهره‌مندی از نوسانات دنیای رمزارز هستند، راه اصلی همچنان خرید ارز دیجیتال به صورت مستقیم از صرافی‌های معتبر است.

 

منابع:

Coinbase

Baneck

Kraken

Coinmarketcap