بازارساز خودکار (AMM) چیست؟ راهنمای جامع معامله بدون واسطه در دیفای

در این مقاله، ساختار دقیق بازارسازهای خودکار را بررسی می‌کنیم تا متوجه شوید این سیستم چگونه بدون تایید هیچ نهادی کار می‌کند و چطور می‌توانید با استفاده از پلتفرم‌هایی مثل یونی‌سواپ، کنترل کامل دارایی‌هایتان را در دست بگیرید.

بازارساز خودکار یا AMM چیست؟

بازارساز خودکار یا AMM مخفف Automated Market Maker یکی از مهم‌ترین و جذاب‌ترین مفاهیم در دنیای رمزارزها و امور مالی غیرمتمرکز (DeFi: سیستم‌های مالی شفاف و بدون نیاز به بانک یا نهاد واسطه) است. برای اینکه این مفهوم به ظاهر پیچیده را به سادگی درک کنیم، بهترین کار این است که ابتدا ببینیم در بازارهای سنتی چه اتفاقی می‌افتد و سپس آن را با دنیای جدید مقایسه کنیم.

نگاهی کوتاه به مفهوم بازارساز در بازارهای مالی سنتی

در بازارهای مالی سنتی مثل بورس، بازار طلا یا ارز، همیشه نیاز به حضور همزمان خریدار و فروشنده است. اما تصور کنید شما قصد دارید سهام یا ارز خود را فورا بفروشید و در آن لحظه‌ی خاص، هیچ خریداری در بازار وجود ندارد. چه اتفاقی می‌افتد؟ اینجا است که پای بازارسازها به میان می‌آید.

بازارسازها معمولا شرکت‌های بزرگ مالی، بانک‌ها یا صرافی‌هایی هستند که همیشه آماده‌ی خرید و فروش دارایی‌ها هستند. آن‌ها دقیقا مثل مغازه‌ی صرافی سر کوچه‌ی شما عمل می‌کنند؛ این مغازه‌ها همیشه مقداری دلار و ریال در گاوصندوق خود دارند تا هر زمان که شما برای خرید یا فروش مراجعه کردید، کارتان فورا راه بیفتد. این نهادهای بزرگ با تامین نقدینگی (پول یا دارایی موجود و آماده برای انجام معامله) باعث می‌شوند که جریان بازار همیشه زنده، روان و بدون توقف باقی بماند.

تفاوت سیستم دفتر سفارشات (Order Book) با سیستم‌های غیرمتمرکز

صرافی‌های متمرکز مثل بایننس یا حتی بورس اوراق بهادار تهران، از سیستمی به نام دفتر سفارشات (Order Book: لیستی دیجیتال که تمام درخواست‌های خرید و فروش کاربران را همراه با قیمت‌های پیشنهادی‌شان ثبت و ردیف می‌کند) استفاده می‌کنند. در این سیستم، صرافی نقش یک واسطه‌ی قدرتمند را دارد که سفارش خرید شما را می‌گیرد و آن را با سفارش فروش شخص دیگری که قیمت مشابهی پیشنهاد داده، تطبیق می‌دهد.

اما در سیستم‌های غیرمتمرکز، داستان کاملا متفاوت است. در اینجا هیچ هسته‌ی مرکزی یا دفتری برای ثبت و انتظار سفارش‌ها وجود ندارد. در یک پلتفرم غیرمتمرکز، شما نیازی ندارید منتظر بمانید تا یک انسان دیگر در آن سوی کره‌ی زمین حاضر شود دارایی‌اش را با قیمت دلخواه شما معامله کند. به جای آن، شما مستقیما با یک برنامه‌ی کامپیوتری معامله می‌کنید. این برنامه‌ی هوشمند و همیشه بیدار، همان بازارساز خودکار است که قوانین مشخص و دقیقی برای تعیین قیمت و انجام معاملات دارد.

چگونه بازارساز خودکار امکان معامله بدون واسطه را فراهم می‌کند؟

بازارساز خودکار برای حذف واسطه‌های انسانی و شرکت‌های متمرکز، از ترکیب دو ابزار قدرتمند استفاده می‌کند:

• قرارداد هوشمند (Smart Contract): کدهای برنامه‌نویسی شده‌ای در بستر بلاک‌چین که به محض برآورده شدن شرایط معامله، به صورت خودکار و بدون نیاز به تایید انسان اجرا می‌شوند. این قراردادها نقش همان مدیر صرافی را بازی می‌کنند، اما با این تفاوت که هیچ‌گاه خسته نمی‌شوند، خطا نمی‌کنند و کسی نمی‌تواند در کار آن‌ها تقلب کند.
• استخر نقدینگی (Liquidity Pool): یک گاوصندوق دیجیتال بزرگ که کاربران عادی، سرمایه‌ها و ارزهای خود را در آن قرار می‌دهند تا دیگران بتوانند از آن دارایی‌ها برای معامله استفاده کنند. به جای اینکه یک بانک یا شرکت ثروتمند پول بازار را تامین کند، هزاران کاربر عادی از سراسر جهان دارایی‌های خود را در این استخرها جمع می‌کنند.

وقتی شما می‌خواهید در یک صرافی غیرمتمرکز خرید و فروش ارز دیجیتال انجام دهید، درخواست شما مستقیما به قرارداد هوشمند ارسال می‌شود. این ربات برنامه‌ریزی شده، موجودی استخر نقدینگی را بررسی می‌کند، قیمت را بر اساس یک فرمول ریاضی دقیق محاسبه می‌کند و در کسری از ثانیه، معامله‌ی شما را انجام داده و دارایی جدید را به کیف پولتان می‌فرستد. در تمام این مسیر، هیچ انسانی سفارش شما را بررسی نمی‌کند و هیچ نهادی نمی‌تواند جلوی معامله‌ی شما را بگیرد. شما در حال معامله با یک سیستم قانون‌مند و گاوصندوقی پر از دارایی هستید که توسط خود مردم پر و مدیریت می‌شود.

بررسی نحوه‌ی کار بازارساز خودکار در دیفای

برای درک بهتر سیستم‌های دیفای (DeFi: امور مالی غیرمتمرکز که بدون دخالت بانک‌ها و نهادهای واسطه کار می‌کنند)، باید به زیر پوست آن‌ها نگاهی بیندازیم. بازارساز خودکار یک جادوی پیچیده نیست، بلکه مجموعه‌ای از کدهای هوشمند و ریاضیات ساده است که با هم ترکیب شده‌اند تا یک صرافی همیشه بیدار را خلق کنند. بیایید ببینیم این موتور قدرتمند دقیقا چگونه کار می‌کند.

استخر نقدینگی چیست و چرا قلب تپنده‌ی AMM است؟

تصور کنید وارد یک روستا می‌شوید که در آن هیچ مغازه‌داری وجود ندارد، اما در میدان اصلی روستا یک صندوقچه‌ی بزرگ قرار دارد که مردم می‌توانند از آن خرید کنند. استخر نقدینگی (یک خزانه‌ی دیجیتال و هوشمند که مقادیر زیادی از دو یا چند ارز مختلف در آن جمع‌آوری می‌شود) دقیقا نقش همین صندوقچه را در دنیای رمزارزها بازی می‌کند.

در صرافی‌های سنتی، شما برای خرید یک دارایی باید منتظر بمانید تا فروشنده‌ای با قیمت دلخواه شما پیدا شود. اما در پلتفرم‌های بازارساز خودکار، شما مستقیما با این استخر معامله می‌کنید. سرمایه‌ی موجود در این استخرها توسط خود کاربران عادی تامین می‌شود. بدون وجود این استخرهای پر از دارایی، هیچ معامله‌ای انجام نمی‌شود؛ به همین دلیل است که استخر نقدینگی را قلب تپنده‌ی این سیستم می‌نامند. اگر این قلب از تپش بایستد و خالی از سرمایه شود، کل سیستم متوقف خواهد شد.

آشنایی با فرمول ثابت بازارساز به زبان ساده

حالا سوال این است که وقتی مغازه‌داری وجود ندارد، چه کسی قیمت‌ها را در این صندوقچه تعیین می‌کند؟ پاسخ یک معادله‌ی ریاضی بسیار ساده اما هوشمندانه است که به آن فرمول ثابت بازارساز می‌گویند.

معروف‌ترین فرمول در این زمینه به زبان ساده این‌گونه است: موجودی ارز اول ضربدر موجودی ارز دوم در یک استخر، باید همیشه برابر با یک عدد ثابت باشد.

برای درک این موضوع، یک کاسه‌ی بزرگ را تصور کنید که در آن ۱۰ عدد سیب و ۱۰ عدد پرتقال وجود دارد. حاصل ضرب این دو عدد برابر با ۱۰۰ است. قانون تغییرناپذیر این کاسه می‌گوید، هر تغییری که در تعداد میوه‌ها می‌دهید، حاصل ضرب آن‌ها باید همیشه روی عدد ۱۰۰ ثابت بماند. بنابراین، اگر شما بخواهید ۵ عدد سیب از کاسه بردارید، باید تعداد مشخصی پرتقال درون کاسه بگذارید تا با وجود کم شدن سیب‌ها، ضرب موجودی جدید آن‌ها دوباره همان عدد ۱۰۰ شود. این قانون ساده، پایه‌ی کار تمام بازارسازهای خودکار است.

نحوه‌ی قیمت‌گذاری توکن‌ها و حفظ تعادل دارایی‌ها در استخرها

با توجه به فرمولی که یاد گرفتیم، تعیین قیمت توکن (هر نوع ارز یا دارایی دیجیتال که روی بلاک‌چین ساخته شده است) به صورت کاملا خودکار انجام می‌شود. هیچ انسانی روی قیمت‌ها برچسب نمی‌زند، بلکه میزان کمیابی یا فراوانی یک ارز در استخر است که ارزش آن را مشخص می‌کند.

زمانی که یک نفر مقدار زیادی از یک ارز را از استخر می‌خرد، در واقع موجودی آن ارز در استخر کم می‌شود. برای اینکه قانون فرمول ثابت نقض نشود، سیستم به طور خودکار قیمت آن ارز کمیاب شده را بالا می‌برد. پروسه‌ی قیمت‌گذاری و حفظ تعادل دارایی‌ها معمولا شامل مراحل زیر است:

• درخواست معامله: شما درخواست خرید اتریوم در ازای پرداخت تتر را به سیستم ارسال می‌کنید.
• ورود و خروج دارایی: سیستم تترهای شما را می‌گیرد و وارد استخر می‌کند، سپس اتریوم‌های درخواستی را به کیف پول شما می‌دهد.
• برهم خوردن ترازوی اولیه: حالا در استخر نقدینگی، تعداد تترها زیاد شده و تعداد اتریوم‌ها کاهش یافته است.
• تنظیم خودکار قیمت: الگوریتم برای جبران این کمبود و حفظ تعادل ریاضی، قیمت اتریوم را برای خریدار بعدی کمی گران‌تر و قیمت تتر را کمی ارزان‌تر می‌کند.

به این ترتیب، بازارساز خودکار همیشه تعادل دارایی‌ها را حفظ می‌کند و هرگز اجازه نمی‌دهد موجودی یک استخر به طور کامل صفر شود؛ زیرا هرچه یک ارز رو به اتمام برود، قیمت آن به صورت تصاعدی آن‌قدر گران می‌شود که دیگر کسی توانایی یا تمایل خرید آن را نخواهد داشت.

نقش تامین‌کنندگان نقدینگی در پلتفرم‌های AMM

در بخش‌های گذشته دیدیم که استخرهای نقدینگی مانند قلب تپنده‌ی یک صرافی غیرمتمرکز عمل می‌کنند. اما خونی که در این قلب جریان دارد از کجا می‌آید؟ این دارایی‌ها متعلق به چه کسانی است؟ پاسخ این سوال در شناخت گروهی از کاربران به نام تامین‌کنندگان نقدینگی نهفته است.

تامین‌کننده‌ی نقدینگی کیست و چرا حضور او حیاتی است؟

تامین‌کننده‌ی نقدینگی در واقع سرمایه‌گذاری است که پول خود را به سیستم قرض می‌دهد.

فرض کنید در یک روستا، مردم نیاز دارند دائما سیب را با پرتقال معامله کنند. یک شخص ثروتمند داوطلب می‌شود و یک سبد بزرگ از سیب و پرتقال‌های باغ خود را در میدان روستا می‌گذارد تا مردم به راحتی خرید و فروش کنند و در ازای این کار، درصد کمی از هر معامله را به عنوان دستمزد برمی‌دارد. در دنیای رمزارز، این شخص همان تامین‌کننده‌ی نقدینگی است. حضور این افراد به شدت حیاتی است؛ زیرا اگر آن‌ها دارایی خود را از استخر خارج کنند، استخر خالی می‌شود و سیستم بازارساز خودکار عملا از کار می‌افتد. هرچه تعداد این افراد و حجم سرمایه‌ی آن‌ها بیشتر باشد، استخر عمیق‌تر می‌شود و معامله‌گران می‌توانند خریدهای بزرگ‌تری را بدون مواجهه با مشکل لغزش قیمت (تفاوت بین قیمت مورد انتظار شما در لحظه‌ی ثبت سفارش و قیمتی که معامله واقعا با آن انجام می‌شود) انجام دهند.

راهنمای عملی برای تبدیل شدن به یک تامین‌کننده‌ی نقدینگی

شاید فکر کنید که فقط افراد بسیار ثروتمند می‌توانند در این سیستم مشارکت کنند، اما زیبایی دنیای غیرمتمرکز در این است که هر کسی با هر مقدار سرمایه‌ای می‌تواند به یک تامین‌کننده‌ی نقدینگی تبدیل شود. برای شروع این مسیر، کافی است مراحل زیر را طی کنید:

۱. انتخاب پلتفرم و استخر: ابتدا باید یک صرافی غیرمتمرکز مانند یونی‌سواپ را انتخاب کنید و تصمیم بگیرید که می‌خواهید در کدام استخر سرمایه‌گذاری کنید (مثلا استخر اتریوم و تتر).

۲. اتصال کیف پول دیجیتال: کیف پول دیجیتال (نرم‌افزار یا سخت‌افزاری که برای نگهداری امن، مدیریت و ارسال رمزارزها استفاده می‌شود) خود را به پلتفرم متصل کنید.

۳. آماده‌سازی دارایی‌ها به نسبت مساوی: یک قانون مهم در بازارسازهای خودکار این است که باید ارزش دلاری هر دو ارز شما برای ورود به استخر برابر باشد. مثلا اگر می‌خواهید هزار دلار سرمایه‌گذاری کنید، باید پانصد دلار اتریوم و پانصد دلار تتر در کیف پولتان آماده داشته باشید.

۴. تایید و دریافت رسید دیجیتال: پس از واریز دارایی‌ها به استخر، پلتفرم به صورت خودکار به شما توکن نقدینگی (یک رسید دیجیتال که به کیف پول شما ارسال می‌شود و نشان‌دهنده‌ی میزان سهم شما از کل دارایی‌های استخر است) می‌دهد. هر زمان که بخواهید اصل سرمایه‌ی خود را به همراه سودهایتان پس بگیرید، باید این رسید را به سیستم برگردانید.

ییلد فارمینگ چیست و چگونه می‌توان از استخرها کسب درآمد کرد؟

هیچ‌کس حاضر نیست سرمایه‌ی با ارزش خود را بدون دریافت پاداش در اختیار سیستم قرار دهد. اینجا است که مفهوم جذاب ییلد فارمینگ (Yield Farming) مطرح می‌شود.

کسب درآمد در این سیستم شبیه به کاشتن بذر در یک مزرعه و برداشت محصول است. شما به عنوان یک تامین‌کننده‌ی نقدینگی، از دو مسیر اصلی درآمد کسب می‌کنید:

• دریافت کارمزد معاملات: هر بار که شخص دیگری در استخر شما معامله‌ای انجام می‌دهد، صرافی درصد کوچکی را به عنوان کارمزد از او کسر می‌کند. این کارمزدها درون استخر جمع شده و در نهایت بین تمام کسانی که در آن استخر سرمایه‌گذاری کرده‌اند، به نسبت سهمشان تقسیم می‌شود.
• پاداش‌های اختصاصی پلتفرم: بسیاری از پلتفرم‌های جدید برای تشویق کاربران به آوردن سرمایه‌ی بیشتر، علاوه بر کارمزد معاملات، توکن‌های اختصاصی شبکه‌ی خود را نیز به عنوان جایزه و مشوق به تامین‌کنندگان هدیه می‌دهند.

در واقع، شما با قرار دادن دارایی خود در این خزانه‌های هوشمند، به جای اینکه ارزهایتان در گوشه‌ی کیف پول بدون استفاده بمانند، آن‌ها را به کار می‌گیرید تا برای شما سودآوری مستمر داشته باشند.

ریسک‌ها و چالش‌های کار با پلتفرم‌های بازارساز خودکار

تا اینجای کار با جنبه‌های جذاب و سودآور پلتفرم‌های دیفای آشنا شدیم. اما درست مانند هر بازار مالی دیگری، دنیای غیرمتمرکز هم خطرات و چالش‌های خاص خودش را دارد. برای اینکه بتوانید با خیالی آسوده در این فضا فعالیت کنید، بسیار مهم است که با چشمانی باز وارد شوید و ریسک‌های پنهان آن را بشناسید. در این بخش، سه مورد از مهم‌ترین چالش‌هایی را که ممکن است سرمایه‌ی شما را تهدید کنند، به زبان ساده بررسی می‌کنیم.

ضرر ناپایدار (Impermanent Loss) چیست و در چه شرایطی رخ می‌دهد؟

ضرر ناپایدار (Impermanent Loss) یکی از معروف‌ترین و در عین حال گیج‌کننده‌ترین خطرات برای تامین‌کنندگان نقدینگی است.

برای درک این پدیده، فرض کنید شما یک صندوقچه‌ی چوبی دارید و درون آن یک سکه‌ی طلا و صد سکه‌ی نقره قرار می‌دهید که ارزش هر دو بخش با هم برابر است. این صندوقچه همان استخر نقدینگی است. حالا تصور کنید در دنیای بیرون، قیمت طلا به شدت افزایش پیدا می‌کند. در این شرایط، معامله‌گران هوشمند متوجه می‌شوند که طلای درون صندوقچه‌ی شما ارزان‌تر از قیمت واقعی بازار است. آن‌ها به سرعت سکه‌های نقره‌ی بیشتری وارد صندوقچه می‌کنند و سکه‌ی طلای شما را می‌خرند.

وقتی بعد از مدتی در صندوقچه را باز می‌کنید، متوجه می‌شوید که تعداد سکه‌های نقره‌ی شما بسیار زیاد شده، اما بخش زیادی از طلای خود را از دست داده‌اید. اگر شما آن یک سکه‌ی طلا را در جیب خود نگه داشته بودید و وارد استخر نمی‌کردید، اکنون سود بسیار بیشتری داشتید. به این تفاوت سود، ضرر ناپایدار می‌گویند.

دلیل اینکه به آن ناپایدار می‌گویند این است که اگر قیمت طلا دوباره کاهش پیدا کند و به همان قیمت روز اول برگردد، این ضرر هم به صورت خودکار جبران می‌شود. اما اگر شما در همان لحظه‌ای که قیمت‌ها تغییر کرده‌اند، دارایی خود را از استخر خارج کنید، این ضرر برای شما قطعی و دائمی خواهد شد.

لغزش قیمت (Slippage) در معاملات غیرمتمرکز و راه‌های کنترل آن

مشکل بعدی بیشتر برای کسانی رخ می‌دهد که قصد خرید و فروش یا همان معامله در این پلتفرم‌ها را دارند. لغزش قیمت (Slippage) پدیده‌ای است که در بازارهای پرنوسان به وفور دیده می‌شود.

تصور کنید در یک فروشگاه اینترنتی، یک جفت کفش را با قیمت یک میلیون تومان می‌بینید. دکمه‌ی خرید را می‌زنید، اما در همان چند ثانیه‌ای که درگاه پرداخت در حال بارگذاری است، شخص دیگری آخرین جفت کفش ارزان را می‌خرد و سیستم به صورت خودکار کفش بعدی را که از بار جدید و گران‌تر است، با قیمت یک میلیون و صد هزار تومان به سبد خرید شما اضافه می‌کند. شما انتظار یک قیمت را داشتید، اما در نهایت مبلغ دیگری از حساب شما کسر شد.

در صرافی‌های بازارساز خودکار نیز دقیقا همین اتفاق می‌افتد. وقتی یک نهنگ (فرد یا نهادی که مقدار بسیار زیادی از یک رمزارز را در اختیار دارد و خرید و فروش‌هایش می‌تواند قیمت بازار را تغییر دهد) ناگهان حجم عظیمی از یک ارز را می‌خرد، تعادل استخر به هم می‌ریزد و قیمت در کسری از ثانیه تغییر می‌کند. برای کنترل این مشکل، چند راهکار ساده وجود دارد:

• تنظیمات تحمل لغزش: پلتفرم‌های معتبر به شما گزینه‌ای به نام تحمل لغزش تنظیماتی که به شما اجازه می‌دهد حداکثر تغییر قیمت قابل قبول را مشخص کنید) می‌دهند. مثلا اگر آن را روی یک درصد تنظیم کنید، سیستم اجازه نمی‌دهد معامله‌ی شما با قیمتی بدتر از این یک درصد اختلاف انجام شود و در صورت تغییر شدید قیمت، معامله را لغو می‌کند.
• انتخاب استخرهای عمیق: همیشه سعی کنید در استخرهایی معامله کنید که نقدینگی و سرمایه‌ی بسیار زیادی در آن‌ها وجود دارد. در یک استخر بزرگ، خریدهای سنگین نمی‌توانند تغییرات قیمتی شدیدی ایجاد کنند.
• پرهیز از زمان‌های پرنوسان: در زمان‌هایی که اخبار مهمی منتشر می‌شود و بازار به شدت ملتهب است، از انجام معاملات بزرگ خودداری کنید.

خطرات مربوط به باگ در قراردادهای هوشمند و هک پلتفرم‌ها

تمام زیبایی و سرعت بازارسازهای خودکار به لطف قراردادهای هوشمند است. اما نباید فراموش کنیم که این قراردادها توسط انسان‌ها برنامه‌نویسی شده‌اند و انسان‌ها ممکن است اشتباه کنند. اگر یک باگ در کدهای این پلتفرم‌ها وجود داشته باشد، هکرها می‌توانند از همان روزنه‌ی کوچک استفاده کنند.

این وضعیت شبیه به یک گاوصندوق دیجیتال و بسیار پیشرفته است که معمار آن به صورت تصادفی یک در پشتی کوچک را باز گذاشته است. مهم نیست که در اصلی چقدر محکم باشد؛ یک سارق باهوش بالاخره آن راه مخفی را پیدا می‌کند و تمام دارایی‌های موجود در استخر را به سرقت می‌برد. در تاریخ دنیای رمز ارزها، بارها شاهد بوده‌ایم که پلتفرم‌های نوپا و بررسی‌نشده در عرض چند دقیقه تمام سرمایه‌ی کاربران خود را به دلیل همین نقص‌های کدی از دست داده‌اند.

بهترین راه برای در امان ماندن از این خطر، این است که سرمایه‌ی خود را فقط به پلتفرم‌های قدیمی، شناخته‌شده و معتبر بسپارید؛ پلتفرم‌هایی که کدهای آن‌ها توسط شرکت‌های امنیتی بزرگ به دقت بررسی و تایید شده است. همچنین هیچ‌گاه تمام تخم‌مرغ‌های خود را در یک سبد قرار ندهید و سرمایه‌ی خود را در چند پلتفرم مختلف پخش کنید.

مقایسه‌ی جامع؛ چرا باید از پلتفرم‌های AMM استفاده کنیم؟

تا اینجای مقاله با نحوه‌ی کار بازارسازهای خودکار آشنا شدیم. اما شاید بپرسید با وجود صرافی‌های بزرگ و معروفی که سال‌هاست کار می‌کنند، چرا اصلا باید به سراغ این سیستم‌های جدید برویم؟ برای پاسخ به این سوال، باید مزایا و معایب این پلتفرم‌ها را در کفه‌ی ترازو قرار دهیم و آن‌ها را با صرافی‌های سنتی مقایسه کنیم.

مهم‌ترین مزایای بازارسازهای خودکار

استفاده از پلتفرم‌های غیرمتمرکز، آزادی‌ها و امکانات ویژه‌ای به کاربران می‌دهد که در سیستم‌های سنتی تقریبا محال است. اگر صرافی‌های متمرکز را مانند یک فروشگاه بزرگ و زنجیره‌ای با نگهبان و دوربین‌های مداربسته در نظر بگیریم، بازارسازهای خودکار شبیه به دستگاه‌های فروش خودکار (Vending Machines) هستند که در دل طبیعت قرار گرفته‌اند و بدون نیاز به هیچ فروشنده‌ای، شبانه‌روز کار می‌کنند. در اینجا به چند مورد از جذاب‌ترین مزایای این سیستم‌ها اشاره می‌کنیم:

• دسترسی ۲۴ ساعته و بدون قطعی: صرافی‌های متمرکز ممکن است به دلیل به‌روزرسانی سرورها یا مشکلات فنی، برای چند ساعت از دسترس خارج شوند. اما یک بازارساز خودکار، مجموعه‌ای از کدهای برنامه‌نویسی است که روی بلاک‌چین اجرا می‌شود. این سیستم هرگز نمی‌خوابد، به تعطیلات نمی‌رود و در هر ساعت از شبانه‌روز آماده‌ی خدمت‌رسانی است.
• معامله بدون نیاز به احراز هویت: در صرافی‌های متمرکز، شما باید فرآیند احراز هویت (فرآیند تایید و اثبات هویت کاربران به کمک ارسال مدارک شناسایی معتبر مثل پاسپورت یا کارت ملی) را طی کنید. این موضوع برای بسیاری از کاربران، به خصوص کاربران ایرانی که با محدودیت‌های بین‌المللی مواجه هستند، یک سد بزرگ است. اما در بازارسازهای خودکار، هیچ‌کس نام، کشور یا مدارک شما را نمی‌پرسد. تنها چیزی که برای معامله نیاز دارید، یک کیف پول دیجیتال ناشناس است.
• حذف واسطه‌ها و کنترل کامل بر دارایی: وقتی پول خود را در یک صرافی متمرکز می‌گذارید، در واقع دارایی خود را به آن‌ها امانت داده‌اید تا برایتان نگهداری کنند. اما در پلتفرم‌های AMM، شما مستقیما از کیف پول شخصی خود معامله می‌کنید. هیچ نهاد مرکزی نمی‌تواند حساب شما را مسدود کند یا جلوی برداشت سرمایه‌ی شما را بگیرد.
• تنوع بی‌نظیر ارزها: در صرافی‌های سنتی، مدیران صرافی تصمیم می‌گیرند چه ارزی برای خرید و فروش به لیست اضافه شود. اما در پلتفرم‌های غیرمتمرکز، هر سازنده‌ای می‌تواند به راحتی استخر نقدینگی پروژه‌ی جدید خود را بسازد و ارز جدیدش را برای معامله در دسترس همه‌ی مردم جهان قرار دهد.

نقاط ضعف و محدودیت‌های فعلی این سیستم‌ها

با وجود تمام این مزایای شگفت‌انگیز، بازارسازهای خودکار هنوز بی‌نقص نیستند و محدودیت‌هایی دارند که یک سرمایه‌گذار آگاه باید آن‌ها را به خوبی بشناسد:

• مسئولیت صددرصدی کاربر: در این سیستم‌ها، هیچ تیم پشتیبانی برای پاسخگویی به تماس‌های شما وجود ندارد. اگر رمز عبور کیف پول خود را فراموش کنید یا ارز خود را به یک آدرس اشتباه بفرستید، هیچ‌کس نمی‌تواند پول شما را برگرداند. در این دنیا شما بانکدار خودتان هستید و این یعنی تمام مسئولیت حفظ امنیت با شخص شماست.
• هزینه‌ی بالای شبکه در برخی مواقع: گاهی اوقات در زمان شلوغی بازار، گس فی (هزینه‌ای که به شبکه‌ی بلاک‌چین پرداخت می‌کنید تا ماینرها تراکنش شما را پردازش و تایید کنند) به شدت افزایش می‌یابد. در این مواقع، ممکن است کارمزد انجام یک معامله‌ی کوچک در شبکه‌هایی مثل اتریوم، به قدری گران تمام شود که انجام آن معامله اصلا منطقی و به صرفه نباشد.
• پیچیدگی برای کاربران مبتدی: کار با صرافی‌های متمرکز بسیار شبیه به اپلیکیشن‌های بانکی روزمره است و رابط کاربری بسیار ساده‌ای دارد. اما وصل کردن کیف پول، محاسبه‌ی کارمزدهای شبکه و درک مفاهیمی مثل لغزش قیمت، ممکن است در روزهای اول برای کاربران تازه‌کار کمی گیج‌کننده به نظر برسد.

جدول مقایسه‌ای: صرافی‌های متمرکز در برابر صرافی‌های غیرمتمرکز مبتنی بر AMM

برای اینکه یک تصویر کلی و شفاف از تفاوت‌های این دو دنیا داشته باشیم، بهترین کار این است که ویژگی‌های کلیدی آن‌ها را در کنار هم قرار دهیم. جدول زیر این مقایسه را به ساده‌ترین شکل ممکن به شما نشان می‌دهد:

ویژگی مورد بررسی	صرافی متمرکز (مثل بایننس)	صرافی غیرمتمرکز یا AMM (مثل یونی‌سواپ)
نیاز به احراز هویت (KYC)	بله، اجباری است	خیر، کاملا ناشناس است
کنترل دارایی‌ها	در دست صرافی است (امانت‌داری)	به طور کامل در دست کاربر است
نحوه‌ی تعیین قیمت	بر اساس رقابت خریدار و فروشنده	بر اساس فرمول ریاضی و موجودی استخر
سرعت انجام تراکنش	معمولا بسیار بالا (درون سرور صرافی)	وابسته به سرعت و ترافیک شبکه‌ی بلاک‌چین
پشتیبانی مشتریان	دارد (پشتیبانی آنلاین و ایمیلی)	ندارد (مسئولیت رفع مشکل با خود کاربر است)
خطر مسدود شدن حساب	وجود دارد (به دلیل تحریم یا قوانین محلی)	وجود ندارد

معرفی برترین پلتفرم‌های بازارساز خودکار در دنیای کریپتو

حالا که با سازوکار و منطق بازارسازهای خودکار به خوبی آشنا شدیم، وقت آن است که وارد دنیای واقعی شویم و ببینیم این معاملات جذاب دقیقا در کجا انجام می‌شوند. در دنیای رمزارزها، پلتفرم‌های مختلفی وجود دارند که هر کدام شبیه به یک شهر تجاری دیجیتال با ویژگی‌ها، قوانین و تخصص‌های خاص خودشان هستند. در این بخش، چهار مورد از معروف‌ترین و معتبرترین پلتفرم‌ها را به زبان ساده بررسی می‌کنیم تا بتوانید بهترین انتخاب را برای شروع کار خود داشته باشید.

یونی سواپ (Uniswap)؛ پیشگام بازارسازهای خودکار در شبکه‌ی اتریوم

یونی سواپ را می‌توان پدربزرگ و بنیان‌گذار اصلی صرافی‌های غیرمتمرکز امروزی دانست. این پلتفرم روی شبکه‌ی اتریوم ساخته شده است.

اگر دنیای دیفای را یک شهر بزرگ تصور کنیم، یونی سواپ اولین و معتبرترین فروشگاه زنجیره‌ای این شهر است. این صرافی به دلیل امنیت بالا، قدمت و حجم عظیم سرمایه‌ای که کاربران در استخرهای آن قرار داده‌اند، همیشه اولین انتخاب بسیاری از سرمایه‌گذاران بزرگ است. با این حال، استفاده از یونی سواپ یک چالش بزرگ دارد؛ از آنجایی که این پلتفرم روی شبکه‌ی اتریوم کار می‌کند، در زمان‌های شلوغی بازار، هزینه‌ی کارمزد تراکنش‌ها (گس فی) در آن به شدت بالا می‌رود و ممکن است برای کاربرانی که سرمایه‌ی کمی دارند، اصلا به‌صرفه نباشد.

پنکیک سواپ (PancakeSwap)؛ محبوب‌ترین پلتفرم در بایننس اسمارت چین

زمانی که کارمزدهای شبکه‌ی اتریوم سر به فلک کشید، کاربران به دنبال یک جایگزین ارزان‌تر و سریع‌تر می‌گشتند. اینجا بود که پنکیک سواپ متولد شد. این پلتفرم روی بایننس اسمارت چین فعالیت می‌کند.

پنکیک سواپ شبیه به یک بازار محلی شلوغ، پرسرعت و بسیار ارزان است. شما می‌توانید با پرداخت کارمزدی در حد چند سنت (به جای ده‌ها دلار در اتریوم)، معاملات خود را در کسری از ثانیه انجام دهید. این پلتفرم که با ظاهری جذاب و نمادهای مربوط به شیرینی و پنکیک طراحی شده، به سرعت توانست میلیون‌ها کاربر مبتدی و حرفه‌ای را به خود جذب کند و اکنون یکی از پرطرفدارترین پلتفرم‌ها برای خرید و فروش ارزهای جدید و نوپا به شمار می‌رود.

کرو فایننس (Curve Finance)؛ بستری بهینه‌شده برای مبادله‌ی استیبل کوین‌ها

گاهی اوقات معامله‌گران قصد خرید ارزهای پرنوسان را ندارند و فقط می‌خواهند دلارهای دیجیتال خود را به یکدیگر تبدیل کنند. کرو فایننس دقیقا برای همین کار ساخته شده است و تمرکز اصلی آن روی استیبل کوین‌ها قرار دارد.

در صرافی‌های معمولی مثل یونی سواپ، تبدیل حجم زیادی از یک استیبل کوین به استیبل کوین دیگر ممکن است باعث پدیده‌ی لغزش قیمت شود و شما مقداری از پول خود را در حین تبدیل از دست بدهید. اما کرو فایننس شبیه به یک صرافی تخصصی ارز در دنیای واقعی است که فرمول‌های ریاضی خود را به گونه‌ای تغییر داده تا کاربران بتوانند ده‌ها میلیون دلار از ارزهای ثابت را با کمترین کارمزد ممکن و بدون هیچ‌گونه لغزش قیمتی با یکدیگر مبادله کنند. این ویژگی، کرو فایننس را به بهشت سرمایه‌گذاران محتاط تبدیل کرده است.

سوشی سواپ (SushiSwap)؛ جایگزینی با تنوع بالای توکن‌ها

داستان پیدایش سوشی سواپ یکی از جالب‌ترین اتفاقات دنیای رمزارزها است. این پلتفرم در واقع یک فورک (زمانی که برنامه‌نویسان کدهای یک پروژه‌ی موفق را کپی می‌کنند و با ایجاد تغییرات و امکانات جدید، پروژه‌ی مستقلی می‌سازند) از روی کدهای یونی سواپ است.

سوشی سواپ شبیه به فروشگاه رقیبی است که دقیقا روبه‌روی فروشگاه یونی سواپ افتتاح شد، اما برای جذب مشتریان، یک استراتژی هوشمندانه به کار برد. این پلتفرم به کسانی که سرمایه‌ی خود را وارد استخرهایش می‌کردند، علاوه بر کارمزد معاملات، توکن اختصاصی خود (ارز سوشی) را نیز به عنوان جایزه و پاداش وفاداری اهدا می‌کرد. این کار باعث شد تا در روزهای اول، میلیاردها دلار سرمایه به سمت این پلتفرم سرازیر شود. امروزه سوشی سواپ به دلیل پشتیبانی همزمان از چندین شبکه‌ی بلاک‌چینی مختلف و ارائه‌ی تنوع بی‌نظیری از ارزهای دیجیتال، یکی از جامع‌ترین پلتفرم‌های بازارساز خودکار محسوب می‌شود.

جمع‌بندی؛ آیا ورود به استخرهای نقدینگی برای شما مناسب است؟

اکنون که به انتهای این مسیر آموزشی رسیده‌ایم، احتمالا این سوال در ذهن شما شکل گرفته است که آیا با تمام این مزایا و خطرات، منطقی است که سرمایه‌ی خود را وارد این پلتفرم‌ها کنیم؟ پاسخ به این سوال کاملا به شخصیت سرمایه‌گذاری شما و میزان ریسک‌پذیری‌تان بستگی دارد. اگر به دنبال سودهای یک‌شبه، قطعی و بدون هیچ‌گونه خطری هستید، دنیای دیفای جای مناسبی برای شما نیست. اما اگر آماده‌اید که زمان بگذارید، مفاهیم را یاد بگیرید و با دیدی بلندمدت به دنبال کسب درآمد غیرفعال باشید، ورود به استخرهای نقدینگی می‌تواند ابزاری بسیار قدرتمند برای رشد دارایی‌های شما باشد.

مروری بر آینده‌ی بازارسازهای خودکار و نسل‌های جدید AMM

دنیای فناوری هرگز در یک نقطه متوقف نمی‌شود. بازارسازهای خودکاری که امروز می‌بینیم، شبیه به نسخه‌های اولیه‌ی اینترنت هستند؛ بسیار جذاب و ساختارشکن، اما همچنان دارای ایرادات جزئی. توسعه‌دهندگان این سیستم‌ها به خوبی از مشکلاتی مانند ضرر ناپایدار یا لغزش قیمت آگاه هستند و به همین دلیل، نسل‌های جدیدی از این پلتفرم‌ها به سرعت در حال گسترش و توسعه هستند.

یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌ها در نسل جدید، معرفی قابلیتی به نام نقدینگی متمرکز، امکانی هوشمندانه که به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهد پول خود را فقط در یک بازه‌ی قیمتی مشخص در اختیار سیستم قرار دهد تا بازدهی بیشتری کسب کند، است. در نسخه‌های قدیمی، سرمایه‌ی شما در تمام قیمت‌های ممکن پخش می‌شد که سودآوری را کاهش می‌داد. اما با این سیستم جدید، بهره‌وری سرمایه به اوج خود می‌رسد. این نوآوری‌ها نشان می‌دهند که آینده‌ی دیفای به سمت امنیت بیشتر و بازدهی بالاتر در حرکت است.

توصیه‌های کلیدی برای معامله‌گران و سرمایه‌گذاران تازه‌کار

برای اینکه تجربه‌ی شیرین و موفقی از ورود به این دنیای جدید داشته باشید و سرمایه‌ی ارزشمند خود را به خطر نیندازید، به عنوان یک راهنما، رعایت نکات زیر را در شروع کار به شما پیشنهاد می‌کنم:

• با قدم‌های کوچک شروع کنید: هرگز در روزهای اول، بخش بزرگی از پس‌انداز خود را وارد استخرها نکنید. با مبلغی بسیار کم شروع کنید تا در صورت بروز اشتباهاتی مانند انتخاب شبکه‌ی نادرست یا پرداخت کارمزد اضافه در حین یادگیری، سرمایه‌ی اصلی شما آسیبی نبیند.
• در ابتدا به استیبل کوین‌ها پناه ببرید: اگر از ضرر ناپایدار می‌ترسید، بهترین و امن‌ترین راهکار این است که سرمایه‌گذاری خود را از استخرهایی شروع کنید که هر دو ارز موجود در آن، استیبل کوین هستند (مثلا استخر تتر و دای). از آنجایی که قیمت این ارزها همیشه برابر با یک دلار است و نوسانی ندارد، خطر کاهش ارزش سرمایه‌ی شما بر اثر نوسانات بازار تقریبا به صفر می‌رسد.
• مراقب تله‌ی ارزهای ناشناخته باشید: در پلتفرم‌های غیرمتمرکز، هر شخصی می‌تواند در عرض چند دقیقه یک ارز جدید بسازد و آن را برای فروش قرار دهد. بسیاری از این توکن‌های بی‌نام و نشان با هدف کلاهبرداری ایجاد می‌شوند. همیشه مراقب پدیده‌ای به نام راگ پول (نوعی کلاهبرداری که در آن سازندگان یک ارز تقلبی، پس از جذب سرمایه‌ی مردم، ناگهان تمام پول‌های استخر را برداشته و فرار می‌کنند) باشید و هرگز فریب سودهای نجومی و غیرمنطقی ارزهای ناشناس را نخورید.
• فقط به پلتفرم‌های ریشه‌دار اعتماد کنید: همان‌طور که در بخش‌های قبل اشاره کردیم، امنیت در دیفای حرف اول را می‌زند. برای شروع مسیر، سرمایه‌ی خود را فقط به پلتفرم‌های معتبر و قدیمی‌تری مانند یونی سواپ یا پنکیک سواپ بسپارید که سال‌ها فعالیت مستمر داشته‌اند و کدهای برنامه‌نویسی آن‌ها بارها توسط کارشناسان امنیتی بررسی و تایید شده است.

منابع:

Moonpay

Gemini

Coinbase