مشتقات مالی چیست؟ بررسی انواع، مزایا و کاربردهای Financial Derivatives

بسیاری از معامله‌گران تازه‌کار، وقتی با نام‌هایی مثل فیوچرز، آپشن یا قراردادهای مابه‌التفاوت روبه‌رو می‌شوند، در میان انبوهی از تعاریف آکادمیک گم می‌شوند. آن‌ها می‌بینند که معامله‌گران حرفه‌ای از طریق همین ابزارها در بازارهای دوطرفه سود می‌سازند، اما دیواری از مفاهیم گنگ مانع ورودشان به این بخش جذاب از بازار می‌شود. در این مقاله، مفاهیم خشک و پیچیده بازار مشتقات را کنار می‌گذاریم و با مثال‌های کاملا ملموس، به شما نشان می‌دهیم که این قراردادها دقیقا چگونه کار می‌کنند و چطور می‌توانید بدون خرید واقعی یک کالا، از نوسان قیمت آن سود ببرید.

مشتقات مالی چیست؟ تعریف به زبان ساده

بازار مالی پر از اصطلاحات پیچیده است، اما مشتقات مالی در واقع یکی از ساده‌ترین مفاهیم را در دل خود دارند. تصور کنید یک برگه‌ی کاغذی در دست دارید که روی آن نوشته شده است: شما حق دارید هفته‌ی آینده یک سکه‌ی طلا را دقیقا به قیمت امروز بخرید. این برگه‌ی کاغذی خودش از جنس طلا نیست و ذاتا ارزش مستقلی ندارد، اما چون به قیمت یک سکه‌ی طلا متصل شده است، برای شما ارزشمند می‌شود.

در دنیای اقتصاد، به این برگه‌ها یا توافق‌ها، مشتقات مالی (Derivatives) می‌گویند. مشتقات در واقع قراردادهایی بین دو یا چند نفر هستند که ارزش خودشان را از یک کالای دیگر می‌گیرند. این کالا می‌تواند هر چیزی باشد؛ از یک بشکه نفت و یک اونس طلا گرفته تا سهام یک شرکت یا حتی ارزهای دیجیتال مثل بیت‌کوین و اتریوم.

چرا به این قراردادها مشتقه می‌گویند؟ (آشنایی با مفهوم دارایی پایه)

کلمه‌ی مشتق در ادبیات ما به معنای گرفته شده یا کپی شده از یک ریشه‌ی اصلی است. در بازارهای مالی هم دقیقا همین اتفاق می‌افتد. وقتی می‌گوییم ارزش یک قرارداد از طلا مشتق شده است، یعنی طلا در اینجا نقش دارایی پایه (Underlying Asset - کالا یا ارزشمندی که قرارداد بر اساس قیمت آن تنظیم می‌شود) را بازی می‌کند.

وقتی قیمت دارایی پایه بالا می‌رود، ارزش قرارداد ما هم بیشتر می‌شود و وقتی قیمت آن پایین می‌آید، ارزش قرارداد هم افت می‌کند. برای درک بهتر، سایه‌ی یک درخت را تصور کنید. سایه از خودش هویتی ندارد و شکل و اندازه‌ی آن کاملا وابسته به خود درخت است. در اینجا درخت همان دارایی پایه است و سایه‌ی آن، همان قرارداد مشتقه است که حرکات درخت را دنبال می‌کند.

تفاوت خرید واقعی یک دارایی با خرید قرارداد مشتقه در چیست؟

شاید بپرسید چرا باید به جای خرید بیت کوین یا طلا، قرارداد آن را بخریم و معامله کنیم؟ برای پاسخ به این سوال باید تفاوت بازار نقدی (Spot - بازاری که در آن کالا را به صورت واقعی می‌خریم و همان لحظه تحویل می‌گیریم) با بازار مشتقات را بدانیم.

به زبان ساده، در خرید واقعی شما کالا را می‌خرید تا مالک آن شوید، اما در مشتقات شما صرفا روی آینده‌ی قیمت آن کالا توافق می‌کنید. تفاوت‌های اصلی این دو روش شامل موارد زیر است:

• مالکیت دارایی: در خرید واقعی، شما یک بیت‌کوین را می‌خرید و در کیف پول دیجیتال خود نگه می‌دارید؛ یعنی کاملا مالک آن هستید. اما در مشتقات، شما هیچ بیت‌کوینی ندارید، بلکه فقط یک قرارداد دارید که بر اساس قیمت بیت کوین نوسان می‌کند و برای شما سود یا زیان می‌سازد.
• هزینه‌ی نگهداری و امنیت: خرید واقعی کالاهایی مثل نفت جهانی یا حتی نگهداری امن ارزهای دیجیتال، نیازمند فضا، تخصص و هزینه‌ی نگهداری است. اما قرارداد مشتقه هیچ فضای فیزیکی یا کیف پول خاصی برای نگهداری دارایی اصلی نمی‌خواهد و دردسرهای امنیتی بسیار کمتری دارد.
• کسب سود در زمان ریزش قیمت‌ها: در خرید واقعی، شما فقط زمانی سود می‌کنید که قیمت کالای شما بالا برود. اما در بازار مشتقات، اگر تحلیل شما نشان دهد که بازار در حال سقوط است، می‌توانید پیش‌بینی کنید که قیمت پایین می‌آید و از همین ریزش قیمت هم سود ببرید (به این ویژگی جذاب Short Selling یا فروش استقراضی می‌گویند).

بنابراین، مشتقات مالی به ما اجازه می‌دهند بدون درگیری با دردسرهای مالکیت، نگهداری و انتقال، از تغییرات قیمت دارایی‌های مختلف در بازارهای جهانی به راحتی سود ببریم.

چگونه بدون خرید یک کالا از نوسان قیمت آن سود ببریم؟

یکی از بزرگ‌ترین جذابیت‌های بازار مشتقات این است که نیازی نیست تمام پول خود را برای خرید یک دارایی خرج کنید. در بازارهای سنتی، قانون اصلی این است که در قیمت پایین بخرید و در قیمت بالا بفروشید تا سود کنید. اما اگر حدس بزنید قیمت یک کالا در حال ریزش است چه؟ در حالت عادی، اگر مالک آن کالا نباشید، کاری از دست شما برنمی‌آید. اما در دنیای مشتقات، شما می‌توانید از هر دو جهت بازار سود بگیرید، بدون اینکه حتی یک بار آن کالا را لمس کرده باشید.

راز این اتفاق در این است که شما در واقع روی اختلاف قیمت‌ها معامله می‌کنید، نه روی خود کالا. شما با شخص دیگری قرارداد می‌بندید و هر دو پیش‌بینی خود را از آینده‌ی بازار مشخص می‌کنید. در این سیستم، برای کسب سود دو راهکار اصلی وجود دارد:

• پوزیشن لانگ: (Long Position - موقعیت خرید به امید افزایش قیمت) زمانی که تحلیل شما می‌گوید قیمت دارایی پایه در آینده بالا می‌رود و روی این افزایش قیمت شرط می‌بندید.
• پوزیشن شورت: (Short Position - موقعیت فروش استقراضی به امید کاهش قیمت) زمانی که پیش‌بینی می‌کنید قیمت‌ها در حال ریزش هستند و می‌خواهید از این افت قیمت سود به دست بیاورید، بدون آنکه دارایی را از قبل خریده باشید.

بررسی یک مثال از بازار واقعی (خداحافظی با فرمول‌های پیچیده ریاضی)

برای درک بهتر این موضوع، بیایید فرمول‌های خسته‌کننده‌ی ریاضی را کنار بگذاریم و یک مثال کاملا واقعی و ساده از بازار سکه‌ی طلا را بررسی کنیم.

تصور کنید امروز قیمت یک سکه‌ی طلا 50 میلیون تومان است. شما با بررسی بازار به این نتیجه رسیده‌اید که قیمت سکه تا ماه آینده به 60 میلیون تومان می‌رسد. در مقابل، دوست شما تحلیل متفاوتی دارد و معتقد است قیمت سکه در ماه آینده به 40 میلیون تومان سقوط می‌کند.

به جای اینکه شما 50 میلیون تومان پول نقد بدهید و یک سکه‌ی فیزیکی بخرید و نگران نگهداری آن باشید، با دوست خود یک قرارداد مشتقه امضا می‌کنید. شرایط قرارداد به این شکل است:

• هیچ‌کدام از شما نیازی نیست 50 میلیون تومان پول کامل را وسط بگذارید. فقط کافی است مبلغی، مثلا 10 میلیون تومان، را به عنوان مارجین (Margin - وجه تضمین یا پولی که برای اطمینان از انجام تعهد در قرارداد قفل می‌شود) در یک صندوق مشترک قرار دهید.
• هر دو توافق می‌کنید که مبنای تسویه‌حساب، قیمت سکه در دقیقا یک ماه آینده باشد.

حالا یک ماه گذشته است و زمان بررسی نتیجه‌ی قرارداد می‌رسد. در اینجا یکی از دو حالت زیر اتفاق می‌افتد:

• حالت اول (افزایش قیمت): پیش‌بینی شما درست بوده و قیمت سکه به 60 میلیون تومان رسیده است. در این حالت، دوست شما باید مابه‌التفاوت قیمت (یعنی 10 میلیون تومان) را از حساب خود به شما پرداخت کند. نتیجه این است که شما بدون اینکه سکه‌ای خریده باشید، 10 میلیون تومان سود کرده‌اید.
• حالت دوم (کاهش قیمت): پیش‌بینی دوست شما درست بوده و قیمت سکه به 40 میلیون تومان افت کرده است. حالا این شما هستید که باید 10 میلیون تومان از وجه تضمین خود را به دوستتان بدهید. او بدون اینکه اصلا سکه‌ای داشته باشد که آن را بفروشد، از ریزش قیمت‌ها سود برده است.

به این فرآیند ساده، معامله روی آینده‌ی قیمت می‌گویند. شما تنها با درگیر کردن بخش کوچکی از سرمایه‌ی خود، توانستید از نوسانات بازار سود ببرید، بدون اینکه دغدغه‌ی خرید واقعی، پرداخت کل مبلغ، نگهداری در گاوصندوق یا خطر سرقت سکه‌ی طلا را داشته باشید. این دقیقا همان جادویی است که در بازارهای جهانی روی دارایی‌هایی مثل نفت، سهام شرکت‌ها و ارزهای دیجیتالی مثل بیت‌کوین اتفاق می‌افتد.

انواع مشتقات مالی در بازارهای جهانی و ارزهای دیجیتال

دنیای مشتقات مالی بسیار گسترده است و ابزارهای مختلفی برای نیازهای متفاوت معامله‌گران طراحی شده است. چه بخواهید ریسک سرمایه‌ی خود را کاهش دهید و چه به دنبال کسب سود از نوسانات بازار باشید، قراردادهای مختلفی پیش روی شما قرار دارد. این قراردادها هم در بازارهای سنتی مثل بورس کالا و هم در دنیای رمزارزها به شکل گسترده‌ای استفاده می‌شوند. در ادامه، با زبانی ساده به بررسی محبوب‌ترین انواع مشتقات مالی می‌پردازیم.

قراردادهای آتی یا فیوچرز (Futures): تعهد قطعی به خرید و فروش در آینده

قراردادهای آتی یا فیوچرز یکی از پرکاربردترین ابزارها در دنیای معامله‌گری هستند. در این نوع قرارداد، دو طرف متعهد می‌شوند که یک دارایی مشخص (مثل بیت‌کوین، نفت یا طلا) را در یک تاریخ دقیق در آینده و با قیمتی که همین امروز روی آن توافق کرده‌اند، خرید و فروش کنند.

کلمه‌ی کلیدی در اینجا تعهد قطعی است. بیایید با یک مثال این مفهوم را روشن کنیم. تصور کنید شما یک کشاورز هستید و نگرانید که قیمت گندم در زمان برداشت افت کند. از طرفی، یک نانوا نگران است که قیمت گندم گران شود. شما و نانوا یک قرارداد فیوچرز امضا می‌کنید تا سه ماه آینده، گندم را با قیمت کیلویی ۲۰ هزار تومان معامله کنید. وقتی سه ماه تمام شود، حتی اگر قیمت گندم در بازار به ۱۰ هزار تومان یا ۵۰ هزار تومان رسیده باشد، هر دوی شما موظف هستید معامله را با همان قیمت ۲۰ هزار تومان انجام دهید. در بازار ارزهای دیجیتال، معامله‌گران از فیوچرز استفاده می‌کنند تا پیش از تغییرات شدید بازار، قیمت خرید یا فروش خود را قفل کنند.

قراردادهای اختیار معامله یا آپشن (Options): داشتن حق انتخاب بدون اجبار

قرارداد آپشن یا اختیار معامله، همان‌طور که از نامش پیداست، به شما حق انتخاب می‌دهد. خریدار این قرارداد حق دارد (اما مجبور نیست) که یک دارایی را در آینده با قیمتی مشخص بخرد یا بفروشد.

برای داشتن این حق انتخاب فوق‌العاده، شما باید مبلغی را به عنوان پیش‌پرداخت بپردازید که به آن پرمیوم (Premium - هزینه‌ای غیرقابل استرداد که برای خرید حق انتخاب پرداخت می‌کنید) می‌گویند. همچنین قیمتی که برای معامله‌ی آینده توافق می‌کنید، استرایک پرایس (Strike Price - قیمت اعمال یا قیمت توافق‌شده) نامیده می‌شود.

تصور کنید می‌خواهید خانه‌ای را بخرید اما پولتان دو ماه دیگر آماده می‌شود. شما به صاحب‌خانه ۵۰ میلیون تومان می‌دهید تا خانه را دو ماه آینده با قیمت فعلی برای شما نگه دارد. اگر در این دو ماه قیمت خانه بالا برود، شما با همان قیمت قبلی و ارزان‌تر خانه را می‌خرید و سود می‌کنید. اما اگر قیمت خانه به شدت افت کند، شما می‌توانید از خرید منصرف شوید؛ در این حالت تنها ضرر شما، همان ۵۰ میلیون تومانی است که در ابتدا پرداخت کرده‌اید. آپشن‌ها در بازارهای مالی دقیقا همین کار را برای حفظ سرمایه‌ی شما انجام می‌دهند.

قراردادهای سلف یا فوروارد (Forwards): توافق‌های دوطرفه و غیررسمی

قراردادهای سلف یا فوروارد شباهت بسیار زیادی به قراردادهای فیوچرز دارند، با این تفاوت که به جای معامله در یک صرافی رسمی، مستقیما بین دو نفر یا دو شرکت بسته می‌شوند. به این نوع معاملات که خارج از چارچوب صرافی‌ها انجام می‌گیرند، معاملات فرابورسی (OTC - بازارهای خارج از بورس که قوانین انعطاف‌پذیرتری دارند) می‌گویند.

چون هیچ صرافی یا نهاد رسمی روی این قراردادها نظارت نمی‌کند، شما می‌توانید تمام جزئیات (مثل حجم دقیق کالا و تاریخ دقیق) را به دلخواه خودتان تنظیم کنید. اما این آزادی عمل با یک خطر بزرگ همراه است؛ اگر طرف مقابل شما به تعهدش عمل نکند و فرار کند، هیچ نهادی ضامن سرمایه‌ی شما نیست. به این خطر، ریسک طرف مقابل (Counterparty Risk - احتمال اینکه یکی از طرفین قرارداد به تعهدات مالی خود عمل نکند) گفته می‌شود.

قراردادهای معاوضه یا سواپ (Swaps): تبادل جریان‌های مالی بین دو طرف

سواپ‌ها قراردادهایی هستند که در آن‌ها دو طرف توافق می‌کنند جریان‌های درآمدی یا بدهی‌های خود را برای مدت مشخصی با هم عوض کنند. این نوع از مشتقات مالی معمولا برای سرمایه‌گذاران خرد و تازه‌کار کاربرد زیادی ندارد و بیشتر توسط بانک‌ها، موسسات مالی بزرگ و شرکت‌ها استفاده می‌شود.

یک مثال ساده از سواپ این است که شما وام بانکی با سود متغیر گرفته‌اید و نگران بالا رفتن نرخ سود هستید. دوست شما وامی با سود ثابت دارد اما فکر می‌کند سودهای متغیر در آینده ارزان‌تر تمام می‌شوند. شما از طریق قرارداد سواپ، مدل پرداخت‌های خود را با یکدیگر عوض می‌کنید تا هر دو به شرایط دلخواه و مدیریت ریسک بهتری برسید.

قراردادهای مابه‌التفاوت (CFD): سود بردن از اختلاف قیمت آغاز و پایان قرارداد

قراردادهای مابه‌التفاوت یا سی‌اف‌دی (CFD - Contract for Difference) از محبوب‌ترین مشتقات برای معامله‌گران خرد هستند. در این مدل، شما اصلا با تاریخ سررسید و تحویل فیزیکی کالا کاری ندارید. شما صرفا یک معامله باز می‌کنید و هر زمان که خواستید آن را می‌بندید.

در قرارداد CFD، شما با کارگزار (بروکر) خود توافق می‌کنید که اختلاف قیمت دارایی از زمان باز کردن معامله تا زمان بستن آن را به یکدیگر پرداخت کنید. اگر پیش‌بینی شما درست باشد، کارگزار سود شما را به حسابتان واریز می‌کند و اگر اشتباه کرده باشید، مبلغ ضرر از حساب شما کسر می‌شود. سادگی این قرارداد باعث شده تا افراد بتوانند به راحتی روی قیمت طلا ، سهام شرکت‌های خارجی و ارزهای دیجیتال معامله کنند.

جدول مقایسه سریع و آسان انواع مشتقات مالی

برای مرور سریع و درک بهتر تفاوت‌های کلیدی، در جدول زیر ویژگی‌های اصلی این قراردادها را مقایسه کرده‌ایم:

نوع قرارداد	ویژگی اصلی و کاربرد	وجود اجبار در پایان قرارداد	محل انجام معامله
فیوچرز (Futures)	تعهد به معامله در قیمت و زمان مشخص	اجباری برای هر دو طرف	صرافی‌های رسمی و تحت نظارت
آپشن (Options)	خرید حق انتخاب برای انجام معامله	اختیاری برای خریدار	صرافی‌های رسمی و تحت نظارت
فوروارد (Forwards)	توافق شخصی‌سازی شده برای آینده	اجباری برای هر دو طرف	بین دو شخص (غیررسمی و فرابورس)
سواپ (Swaps)	تبادل جریان‌های نقدینگی و سود بانکی	متعهد به تبادل تا پایان زمان	بین موسسات مالی بزرگ (فرابورس)
سی‌اف‌دی (CFD)	پرداخت اختلاف قیمت زمان خرید و فروش	بدون تاریخ پایان (تسویه نقدی)	کارگزاری‌ها و پلتفرم‌های معاملاتی

مفاهیم و ابزارهای کلیدی در معاملات Derivatives

برای ورود به بازار مشتقات، فقط شناختن انواع قراردادها کافی نیست. این بازار ابزارها و قوانینی دارد که آن را از بازار نقدی و خرید واقعی متمایز می‌کند. در این بخش، با دو مورد از مهم‌ترین مفاهیم این بازار آشنا می‌شویم که هر معامله‌گری باید قبل از شروع کار، درک عمیقی از آن‌ها داشته باشد.

اهرم یا لوریج (Leverage): شمشیر دو لبه در بازارهای مالی

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های بازار مشتقات که افراد زیادی را به سمت خود می‌کشاند، امکان استفاده از اهرم یا لوریج (Leverage - قرض گرفتن سرمایه از پلتفرم معاملاتی برای چند برابر کردن قدرت خرید) است. اهرم به شما اجازه می‌دهد با پول کمی، معامله‌ی بسیار بزرگ‌تری انجام دهید.

برای درک بهتر، خرید یک خانه را تصور کنید. فرض کنید یک خانه‌ی یک میلیارد تومانی چشم شما را گرفته است، اما شما فقط صد میلیون تومان پول نقد دارید. در حالت عادی نمی‌توانید این خانه را بخرید، اما اگر بانک نهصد میلیون تومان به شما وام بدهد چطور؟ حالا شما با پول کم خود، یک دارایی بزرگ‌تر خریده‌اید. اگر قیمت خانه‌ی شما ده درصد رشد کند و به یک میلیارد و صد میلیون تومان برسد، شما صد میلیون تومان سود کرده‌اید؛ یعنی با سرمایه‌ی صد میلیونی خودتان، صد درصد سود به دست آورده‌اید.

در بازارهای مالی، صرافی‌ها دقیقا نقش همین بانک را بازی می‌کنند. شما مقداری پول به عنوان مارجین (Margin - سرمایه‌ی اولیه‌ی شما که به عنوان ضمانت در معامله قفل می‌شود) قرار می‌دهید و صرافی به شما اجازه می‌دهد تا چندین برابر آن معامله کنید.

اما چرا به اهرم شمشیر دو لبه می‌گویند؟

روی تاریک ماجرا زمانی خود را نشان می‌دهد که پیش‌بینی شما اشتباه از آب دربیاید. همان‌طور که سود شما با اهرم چند برابر می‌شود، ضرر شما هم به همان نسبت بزرگ‌تر خواهد شد. اگر بازار خلاف جهت پیش‌بینی شما حرکت کند و میزان ضرر به اندازه‌ی سرمایه‌ی اولیه‌ی شما برسد، صرافی برای جلوگیری از ضرر بیشتر، معامله‌ی شما را به صورت خودکار می‌بندد و شما تمام پول ضمانت خود را از دست می‌دهید. به این اتفاق تلخ در دنیای معامله‌گری لیکویید شدن (Liquidation - صفر شدن سرمایه‌ی درگیر در معامله به دلیل ضرر بیش از حد) می‌گویند. بنابراین، استفاده از لوریج نیازمند مهارت و مدیریت ریسک بسیار بالایی است.

تفاوت تسویه نقدی با تحویل فیزیکی در پایان قرارداد

وقتی یک قرارداد مشتقه مثل فیوچرز به پایان زمان خود می‌رسد، چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا واقعا صد بشکه نفت یا ده عدد بیت‌کوین به حساب ما واریز می‌شود؟ پاسخ به این سوال به نوع قرارداد و روش تسویه‌ی آن بستگی دارد. به طور کلی، پایان قراردادها به دو شکل انجام می‌شود:

• تحویل فیزیکی (Physical Delivery): در این روش، دارایی واقعی باید بین خریدار و فروشنده جابه‌جا شود. مثلا اگر شما قرارداد آتی گندم خریده باشید، در روز پایان قرارداد، یک کامیون گندم در انبار شما خالی می‌شود! این روش بیشتر برای تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان واقعی کاربرد دارد. مثلا یک کارخانه‌ی تولید آرد برای تضمین مواد اولیه‌ی خود از این نوع قراردادها استفاده می‌کند.
• تسویه نقدی: در این روش، هیچ کالایی دست به دست نمی‌شود. صرافی فقط بررسی می‌کند که قرارداد با چه قیمتی باز شده و در چه قیمتی بسته شده است. سپس مابه‌التفاوت این دو عدد را حساب کرده و سود یا ضرر را به شکل پول نقد (یا ارز دیجیتال پایه مثل تتر) به حساب شما واریز یا از آن کسر می‌کند.

در دنیای رمزارزها و برای معامله‌گران خرد، تقریبا تمام معاملات مشتقات به صورت تسویه‌ی نقدی انجام می‌شوند. این ویژگی به ما اجازه می‌دهد تا روی کالاهای سنگین و سختی مثل نفت جهانی معامله کنیم، بدون اینکه نگران دردسرهای ذخیره‌سازی، امنیت کیف پول و حمل و نقل آن‌ها باشیم.

کاربرد ابزار مشتقه: بیمه کردن سرمایه یا نوسان‌گیری؟

شاید تا اینجای کار از خود پرسیده باشید که این قراردادها اصلا برای چه هدفی اختراع شده‌اند؟ آیا بازارهای مالی فقط به دنبال ایجاد ابزارهایی برای قمار و شرط‌بندی روی قیمت‌ها بوده‌اند؟ قطعا خیر. مشتقات مالی در ابتدا با یک هدف بسیار منطقی و محافظت‌کننده به وجود آمدند، اما به مرور زمان کاربردهای جذاب دیگری هم پیدا کردند. به طور کلی، معامله‌گران و سرمایه‌گذاران به چهار دلیل اصلی به سراغ این بازارها می‌روند که در ادامه آن‌ها را با زبانی ساده بررسی می‌کنیم.

پوشش ریسک یا هجینگ (Hedging): چگونه دارایی خود را در برابر سقوط بیمه کنیم؟

هدف اصلی و اولیه‌ی اختراع مشتقات مالی، پوشش ریسک یا هجینگ (Hedging - اتخاذ یک موقعیت معاملاتی جدید برای جبران ضررهای احتمالی در سرمایه‌گذاری فعلی) بوده است. هجینگ در دنیای مالی دقیقا همان کاری را می‌کند که بیمه‌ی بدنه برای خودروی شما انجام می‌دهد؛ یعنی شما را در برابر اتفاقات تلخ و غیرمنتظره محافظت می‌کند.

فرض کنید شما یک بیت‌کوین خریده‌اید و قصد دارید آن را برای بلندمدت نگه دارید. اما ناگهان اخبار بدی در دنیای رمزارز پخش می‌شود و شما به شدت نگران ریزش قیمت در یک ماه آینده هستید. از طرفی، نمی‌خواهید بیت‌کوین خود را بفروشید. در اینجا بازار مشتقات به کمک شما می‌آید. شما می‌توانید در بخش فیوچرز، یک موقعیت فروش استقراضی یا پوزیشن شورت باز کنید. حالا اگر بازار سقوط کند چه اتفاقی می‌افتد؟

• از یک طرف، ارزش بیت‌کوین واقعی شما کم می‌شود و ضرر می‌کنید.
• از طرف دیگر، معامله‌ی شورت شما در بازار فیوچرز به سود می‌رسد و این سود، ضرر کاهش قیمت بیت‌کوین را جبران می‌کند.

به این ترتیب، شما سرمایه‌ی خود را بیمه کرده‌اید و با خیال راحت از طوفان‌های بازار عبور می‌کنید.

سفته‌بازی و نوسان‌گیری (Speculation): پیش‌بینی آینده بازار برای کسب سودهای بزرگ

در حالی که شرکت‌های بزرگ و سرمایه‌گذاران محتاط به دنبال هجینگ هستند، بخش بزرگی از معامله‌گران خرد به دنبال سفته‌بازی (Speculation - تلاش برای پیش‌بینی جهت حرکت بازار و کسب سود از نوسانات قیمت، معمولا با پذیرش ریسک بالا) وارد این بازار می‌شوند. کلمه‌ی سفته‌بازی شاید در نگاه اول بار منفی داشته باشد، اما در بازارهای مالی به معنای استفاده از فرصت‌ها و نوسانات است.

یک نوسان‌گیر اصلا به این موضوع فکر نمی‌کند که دارایی پایه را برای استفاده‌ی شخصی نگه دارد. او فقط نمودارها را تحلیل می‌کند تا ببیند قیمت در روزهای آینده بالا می‌رود یا پایین می‌آید. جذابیت مشتقات برای این افراد این است که به لطف ابزارهایی مثل اهرم که پیش‌تر یاد گرفتیم، می‌توانند با سرمایه‌ی کم، سودهای بسیار بزرگی به دست بیاورند؛ البته به شرطی که تحلیل درستی داشته باشند و مدیریت سرمایه را رعایت کنند.

دسترسی آسان به بازارهای غیرقابل دسترس

گاهی اوقات خرید یک دارایی به صورت واقعی، اگر نگوییم غیرممکن، بسیار سخت و پردردسر است. مشتقات مالی مانند یک پل ارتباطی، دسترسی شما را به بازارهای جهانی باز می‌کنند. برای درک این ویژگی به تفاوت‌های زیر دقت کنید:

• دردسرهای خرید فیزیکی: اگر بخواهید روی نفت خام سرمایه‌گذاری کنید، آیا می‌توانید چند بشکه نفت بخرید و در حیاط خانه‌ی خود نگه دارید؟ قطعا نه! خرید طلای جهانی نیز نیازمند پرداخت مالیات، هزینه‌ی نگهداری در گاوصندوق و پذیرش خطر سرقت است.
• راحتی معامله با مشتقات: با استفاده از قراردادهای مابه‌التفاوت (CFD) یا فیوچرز، شما می‌توانید تنها با چند کلیک در گوشی موبایل خود، روی قیمت نفت، طلا، نقره یا سهام شرکت‌های بزرگ جهانی معامله کنید. شما فقط روی قیمت توافق می‌کنید و نیازی به هیچ انبار یا گاوصندوقی ندارید.

افزایش بهره‌وری سرمایه و ایجاد تنوع در سبد معاملاتی

قانون طلایی سرمایه‌گذاری این است که تمام تخم‌مرغ‌های خود را در یک سبد نچینید. به این کار در اقتصاد، تنوع‌بخشی (Diversification - پخش کردن سرمایه در بازارهای مختلف برای کاهش خطر از دست رفتن کل پول) می‌گویند. مشتقات مالی به شما کمک می‌کنند تا این قانون را به بهترین شکل اجرا کنید.

اگر بخواهید دارایی‌ها را به صورت نقدی بخرید، تمام سرمایه‌ی شما خیلی زود تمام می‌شود. اما در بازار مشتقات، چون فقط بخش کوچکی از پول خود را به عنوان مارجین یا ضمانت درگیر می‌کنید، پول نقد بیشتری در دست شما باقی می‌ماند. به عنوان مثال، به جای اینکه تمام پول خود را صرف خرید اتریوم کنید، می‌توانید با استفاده از مشتقات، بخشی از پول را روی اتریوم، بخشی را روی طلا و بخش دیگر را روی شاخص بورس معامله کنید. این کار باعث می‌شود بهره‌وری سرمایه‌ی شما به شدت افزایش یابد و ریسک کلی سرمایه‌گذاری به شکل چشمگیری پایین بیاید.

بررسی شفاف مزایا و خطرات Financial Derivatives

همان‌طور که تا اینجای کار متوجه شدید، مشتقات مالی ابزارهای بسیار قدرتمندی هستند. اما در دنیای سرمایه‌گذاری، هیچ قدرت بزرگی بدون خطر نیست. این قراردادها درست مانند یک چاقوی جراحی بسیار تیز هستند؛ در دست یک پزشک ماهر می‌توانند ابزاری نجات‌بخش برای مدیریت ریسک باشند، اما در دست یک فرد ناآگاه به شدت خطرناک و آسیب‌زا خواهند بود. برای اینکه به یک معامله‌گر موفق تبدیل شوید، باید با چشمانی باز هم به مزایای جذاب و هم به خطرات پنهان این بازار نگاه کنید.

روی روشن بازار: سودآوری بالا در بازارهای نزولی و صعودی

بزرگ‌ترین جذابیت مشتقات مالی برای معامله‌گران خرد، امکان فعالیت در یک بازار دوطرفه است. در حالت سنتی، شما یک سهم یا ارز دیجیتال را می‌خرید و فقط منتظر می‌مانید تا قیمت آن بالا برود. اما در بازار مشتقات، روند نزولی بازار دیگر یک کابوس نیست، بلکه یک فرصت تازه است. مزایای اصلی این قراردادها شامل موارد زیر است:

• سودآوری در هر شرایطی: با باز کردن موقعیت فروش استقراضی، حتی زمانی که کل بازار در ترس و وحشت ریزش قیمت‌ها قرار دارد، شما می‌توانید از این افت قیمت سود به دست بیاورید.
• مدیریت بهتر سرمایه‌ی در گردش: به جای اینکه تمام پول خود را برای خرید یک دارایی خرج کنید، تنها با قرار دادن بخش کوچکی از پولتان به عنوان ضمانت، وارد معامله می‌شوید. این کار باعث می‌شود بقیه‌ی پول نقد شما برای شکار فرصت‌های دیگر آزاد بماند.
• هزینه‌ی معاملاتی کمتر: از آنجایی که شما مالک فیزیکی دارایی نمی‌شوید، دردسرها و هزینه‌های مربوط به انتقال، نگهداری فیزیکی و تامین امنیت دارایی به صفر می‌رسد. این ویژگی به خصوص در بازارهایی مثل نفت جهانی یا نگهداری حجم بالای طلا بسیار ارزشمند است.

روی تاریک بازار: ریسک از دست رفتن کل سرمایه (لیکویید شدن) و پیچیدگی قراردادها

در کنار تمام این جذابیت‌ها، روی تاریک بازار مشتقات می‌تواند بی‌رحم باشد و سرمایه‌ی افراد تازه‌کار را به سرعت درگیر ضررهای جبران‌ناپذیر کند. دلیل اصلی این اتفاق، عدم شناخت ریسک‌های ذاتی این نوع معاملات است:

• خطر از دست رفتن کامل پول: استفاده از اهرم مالی باعث می‌شود حساسیت معامله‌ی شما به نوسانات بازار به شدت بالا برود. در این حالت، حتی یک تغییر قیمت کوچک در جهت خلاف تحلیل شما، می‌تواند منجر به لیکویید شدن و از بین رفتن کل سرمایه‌ی درگیر شما در آن موقعیت شود. در واقع شما پولی را می‌بازید که برای بزرگ کردن معامله‌ی خود قرض گرفته بودید.
• پیچیدگی‌های ساختاری: برخلاف خرید ساده‌ی یک دارایی، قراردادهای مشتقه دارای جزئیات و قوانین خاص خود هستند. مفاهیمی مثل تاریخ سررسید (Expiration Date - زمان دقیق پایان اعتبار قرارداد که معامله‌گر موظف به تسویه‌حساب است) و نرخ تامین مالی یا فاندینگ ریت (Funding Rate - هزینه‌ای که معامله‌گران برای باز نگه داشتن قراردادهای خود در صرافی به یکدیگر پرداخت می‌کنند) باعث می‌شوند که مدیریت این معاملات به دانش و تجربه‌ی بالایی نیاز داشته باشد.
• تاثیر نوسانات شدید: دارایی‌هایی مثل ارزهای دیجیتال دارای ولاتیلیتی (Volatility - شدت و سرعت تغییرات قیمت یک دارایی در یک بازه‌ی زمانی کوتاه) بسیار بالایی هستند. ترکیب این پرش‌های قیمتی شدید با قراردادهای مشتقه و اهرم‌های مالی، می‌تواند ریسک سرمایه‌گذاری را به شکل ترسناکی افزایش دهد.

به همین دلیل است که کارشناسان بازارهای مالی همیشه توصیه می‌کنند پیش از ورود به دنیای مشتقات، حتما آموزش ببینید و مسیر خود را با مبالغ بسیار کم و بدون استفاده از اهرم‌های بزرگ آغاز کنید.

آیا ورود به بازار مشتقات برای شما مناسب است؟

بسیاری از افراد با دیدن سودهای جذاب و امکان معامله در هر دو جهت بازار، وسوسه می‌شوند تا خیلی سریع وارد دنیای مشتقات مالی شوند. اما باید واقع‌بین باشیم؛ این بازار شبیه به رانندگی با یک ماشین مسابقه‌ای است. اگر مهارت، آموزش و تجربه‌ی کافی نداشته باشید، سرعت بالای این ماشین به جای رساندن شما به خط پایان، می‌تواند به شدت خطر آفرین باشد. ورود به این فضا نیازمند شناخت دقیق از ویژگی‌های شخصیتی، اهداف و برنامه‌ی مالی شماست.

چه کسانی باید از معاملات مشتقه دوری کنند؟

همان‌طور که یک داروی خاص برای همه‌ی بیماران تجویز نمی‌شود، این ابزارهای مالی هم برای تمام سرمایه‌گذاران مناسب نیستند. اگر ویژگی‌های زیر را در خود می‌بینید، بهتر است در همان بازار نقدی بمانید و از ورود به معاملات مشتقه پرهیز کنید:

• افراد با تحمل ریسک پایین: اگر دیدن نوسانات و افت قیمت‌ها باعث اضطراب شما می‌شود و تاب‌آوری روانی برای پذیرش ضرر را ندارید، این بازار با توجه به ماهیت پرنوسان خود برای شما ساخته نشده است (Risk Tolerance - میزان تحمل خطر و فشار روانی در ازای کسب سود احتمالی).
• سرمایه‌گذاران بلندمدت و منفعل: اگر به دنبال این هستید که یک دارایی را بخرید و برای چند سال آن را فراموش کنید، بازار مشتقات انتخاب درستی نیست. این قراردادها معمولا برای بازه‌های زمانی کوتاه‌تر طراحی شده‌اند و نیازمند بررسی مداوم هستند.
• افراد بدون استراتژی و دانش تحلیلی: معامله در این بازار بر اساس حدس و گمان، در واقع نام دیگری برای قمار است. اگر زمان و حوصله‌ی کافی برای یادگیری تحلیل‌های بازار را ندارید، سرمایه‌ی خود را در معرض خطر قرار ندهید.

نقشه راه ورود ایمن به بازار مشتقات برای معامله‌گران تازه‌کار

اگر تصمیم گرفته‌اید که با آگاهی کامل وارد این دنیای جذاب شوید، باید قدم‌های خود را بسیار محتاطانه بردارید. داشتن یک نقشه‌ی راه اصولی به شما کمک می‌کند تا در ماه‌های ابتدایی، سرمایه‌ی خود را حفظ کنید و تجربه‌ی لازم را به دست بیاورید:

• تمرین در محیط شبیه‌سازی شده: پیش از وارد کردن پول واقعی، حتما در پلتفرم‌های شبیه‌ساز تمرین کنید ( Paper Trading - معامله در حساب‌های آزمایشی با پول مجازی برای سنجش مهارت بدون ریسک مالی). این کار به شما اجازه می‌دهد تا استراتژی خود را آزمایش کنید و اشتباهاتتان را بدون پرداخت هزینه‌ی واقعی بشناسید.
• شروع با مبالغ بسیار خرد: وقتی تصمیم به معامله با پول واقعی گرفتید، تنها با مبلغی شروع کنید که اگر تمام آن از دست رفت، هیچ آسیبی به زندگی روزمره‌ی شما وارد نشود. این پول، در واقع هزینه‌ی آموزش عملی شما در بازار واقعی است.
• پرهیز از اهرم‌های بالا در شروع مسیر: همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، لوریج یک شمشیر دولبه است. در ماه‌های ابتدایی، از اهرم‌های بالاتر از اعداد کوچک (مثل دو یا سه) استفاده نکنید تا خطر از دست رفتن کل سرمایه به حداقل برسد.
• پایبندی سخت‌گیرانه به حد ضرر: هرگز معامله‌ای را بدون تعیین حد ضرر (Stop Loss - دستوری خودکار به صرافی برای بستن معامله در یک قیمت مشخص و جلوگیری از بزرگ شدن ضرر) باز نکنید. این ابزار، کمربند ایمنی شما در برابر نوسانات ناگهانی و سقوط‌های پیش‌بینی‌نشده‌ی بازار است و از سرمایه‌ی شما محافظت می‌کند.

منابع:

Share Market

IG.com

Investopedia