زی‌کی سینک (zkSync) چیست؟ راهنمای جامع استفاده از لایه دوم اتریوم

کاربری را در نظر بگیرید که برای فرار از کارمزدهای سنگین اتریوم، سرمایه‌اش را به یک شبکه لایه دوم منتقل می‌کند؛ اما در زمان برداشت دارایی متوجه می‌شود که سرمایه‌اش در یک پل ارتباطی (Bridge) کند گیر افتاده و هیچ تضمینی برای امنیت آن با استانداردهای سخت‌گیرانه اتریوم وجود ندارد. زی‌کی سینک با تکیه بر فناوری پیشرفته «اثبات دانش صفر» قصد دارد این ریسک‌ها را به حداقل برساند. در این مقاله، ساختار زیربنایی این پلتفرم را به زبانی ساده می‌شکافیم، تفاوت آن را با رقبای سرسختی مثل آربیتروم می‌سنجیم و مسیر امن و گام‌به‌گام استفاده از اکوسیستم آن را پیش روی شما می‌گذاریم.

آشنایی با زی کی سینک (zkSync) و اهمیت آن در بلاکچین اتریوم

بلاکچین اتریوم یکی از قدرتمندترین شبکه‌های دنیای رمزارز است، اما همواره با یک چالش بزرگ دست‌وپنجه نرم می‌کند: شلوغی و هزینه‌ی بالا. تصور کنید شبکه‌ی اتریوم یک اتوبان بسیار مهم اما کم‌عرض است. وقتی تعداد ماشین‌ها یا همان کاربران در این اتوبان زیاد می‌شود، ترافیک سنگینی به وجود می‌آید. در این شرایط، برای عبور از اتوبان باید عوارض یا گس فی (Gas Fee: هزینه‌ای که برای انجام تراکنش و ثبت اطلاعات در شبکه پرداخت می‌کنید) بسیار بالایی بپردازید و زمان زیادی را هم در ترافیک منتظر بمانید.

اینجا است که پلتفرم زی کی سینک zkSync وارد میدان می‌شود. زی کی سینک در واقع یک راهکار لایه دوم (Layer 2: شبکه‌ی مستقلی که روی شبکه‌ی اصلی ساخته می‌شود تا بار کاری آن را کاهش دهد و به عنوان لایه‌ی کمکی عمل کند) است. هدف اصلی این پلتفرم، حل مشکل مقیاس‌پذیری (Scalability: توانایی شبکه در پردازش سریع تعداد زیادی تراکنش در یک ثانیه) در شبکه‌ی اتریوم است.

این پلتفرم مانند یک قطار سریع‌السیر عمل می‌کند که موازی با همان اتوبان شلوغ ساخته شده است. قطار زی کی سینک هزاران مسافر یا تراکنش را سوار می‌کند، آن‌ها را در قالب یک بسته‌ی واحد جمع‌آوری کرده که به این کار رول آپ (Rollup: جمع کردن و دسته‌بندی ده‌ها تراکنش در یک بسته‌ی واحد برای پردازش همزمان) می‌گویند. در نهایت، نتیجه‌ی نهایی تمام این تراکنش‌ها به صورت یکجا به شبکه‌ی اصلی اتریوم فرستاده می‌شود. با این راه‌حل هوشمندانه، هم سرعت پردازش به شدت بالا می‌رود و هم هزینه‌ی تراکنش‌ها بین هزاران نفر تقسیم شده و به شکل چشم‌گیری کاهش می‌یابد.

معرفی تیم توسعه‌دهنده Matter Labs و تاریخچه پیدایش zkSync

پشت هر پروژه‌ی موفق در دنیای بلاکچین، یک تیم متخصص و خلاق قرار دارد. خالق و توسعه‌دهنده‌ی اصلی شبکه‌ی زی کی سینک، شرکتی به نام متر لبز Matter Labs است. این شرکت در سال ۲۰۱۸ میلادی توسط گروهی از مهندسان و متخصصان برجسته‌ی رمزنگاری تاسیس شد. هدف اصلی آن‌ها از همان روز اول، پیدا کردن راهی بود تا بتوانند اتریوم را برای استفاده‌ی روزمره‌ی میلیون‌ها انسان آماده کنند، بدون اینکه امنیت بی‌نظیر شبکه‌ی اصلی به خطر بیفتد.

تیم متر لبز برای رسیدن به این هدف، مسیر پر چالشی را طی کرد که در ادامه به مهم‌ترین بخش‌های این تاریخچه نگاهی می‌اندازیم:

• معرفی نسخه‌ی اولیه: در سال ۲۰۲۰، متر لبز اولین نسخه‌ی این پلتفرم را با نام zkSync Lite منتشر کرد. این نسخه بیشتر برای پرداخت‌های ساده، سریع و ارزان طراحی شده بود و توانایی پشتیبانی از قراردادهای هوشمند (Smart Contracts: کدهای برنامه‌نویسی شده‌ای که به صورت خودکار توافقات و دستورات پیچیده را اجرا می‌کنند) را نداشت.
• پیشرفت بزرگ و تولد نسخه‌ی جدید: تیم توسعه‌دهنده به تلاش خود ادامه داد و در سال ۲۰۲۳، نسخه‌ی بسیار پیشرفته‌تری به نام zkSync Era را به دنیای رمزارز معرفی کرد. این نسخه‌ی جدید یک پیشرفت فوق‌العاده بود، زیرا به توسعه‌دهندگان اجازه می‌داد تا برنامه‌های پیچیده‌ی خود را با بالاترین سرعت و کمترین هزینه روی این شبکه اجرا کنند.

در حقیقت، ایده‌ی اصلی تیم متر لبز استفاده از یک فناوری بسیار پیشرفته به نام اثبات دانش صفر (Zero-Knowledge Proof: یک روش رمزنگاری که اجازه می‌دهد درستی یک اطلاعات را ثابت کنید، بدون آنکه محتوا و جزئیات آن اطلاعات را فاش نمایید) بود. آن‌ها با تکیه بر این فناوری توانستند پلتفرمی بسازند که امروز به عنوان یکی از مهم‌ترین و آینده‌دارترین راهکارهای لایه دوم اتریوم شناخته می‌شود و امنیت سرمایه‌ی کاربران را در بالاترین سطح ممکن حفظ می‌کند.

شبکه‌ی zkSync چگونه کار می‌کند؟

برای درک بهتر شبکه‌ی زی کی سینک، باید نگاهی به موتورخانه‌ی آن بیندازیم و ببینیم چه قطعاتی باعث می‌شوند این سیستم تا این حد سریع، ارزان و قدرتمند کار کند.

مرور کوتاه بر راهکارهای لایه‌ی دوم L2 و مفهوم رول آپ Rollup

راهکار لایه‌ی دوم (Layer 2: شبکه‌ای مستقل که روی شبکه‌ی اصلی اتریوم ساخته می‌شود تا بار پردازشی آن را سبک کند) برای حل مشکل ترافیک و کندی اتریوم ساخته شده است. اما این شبکه‌ها برای انتقال سریع اطلاعات از یک ترفند هوشمندانه به نام رول آپ (Rollup: فناوری جمع‌آوری، فشرده‌سازی و بسته‌بندی ده‌ها تراکنش در یک تراکنش واحد) استفاده می‌کنند.

فرض کنید می‌خواهید صد نامه را برای صد نفر در یک شهر دیگر بفرستید. اگر بخواهید برای هر نامه یک ماشین پست کرایه کنید، هزینه‌ی شما سر به فلک می‌کشد. اما سیستم رول آپ مانند یک کامیون بزرگ است که تمام صد نامه را درون خود جا می‌دهد و با یک بار طی کردن مسیر، همه‌ی آن‌ها را به شهر مقصد می‌رساند. با این کار، هزینه‌ی سوخت کامیون بین صد نفر تقسیم می‌شود و هر نفر مبلغ بسیار ناچیزی پرداخت می‌کند. شبکه‌ی زی کی سینک نیز هزاران تراکنش کاربران را در یک بسته‌ی رول آپ قرار داده و با هزینه‌ای بسیار اندک به شبکه‌ی اصلی اتریوم می‌فرستد.

فناوری اثبات دانش صفر Zero-Knowledge Proof چیست؟ (توضیح ساده با مثال کاربردی)

قلب تپنده‌ی شبکه‌ی زی کی سینک، فناوری اثبات دانش صفر (Zero-Knowledge Proof: یک روش پیشرفته‌ی رمزنگاری که به شما اجازه می‌دهد درستی یک موضوع را ثابت کنید، بدون اینکه جزئیات پنهان آن را فاش نمایید) است. این نام شاید کمی ترسناک و پیچیده به نظر برسد، اما مفهوم آن در زندگی روزمره‌ی ما بسیار ساده است.

تصور کنید می‌خواهید وارد یک باشگاه ورزشی شوید که فقط افراد بالای ۱۸ سال را می‌پذیرد. در حالت عادی، شما باید کارت ملی خود را به نگهبان نشان دهید. نگهبان با دیدن کارت، نام، نام خانوادگی، آدرس و تاریخ دقیق تولد شما را می‌فهمد. یعنی شما برای اثبات شرط سنی، تمام اطلاعات هویتی خود را فاش کرده‌اید.

اما اگر باشگاه از فناوری اثبات دانش صفر استفاده می‌کرد، شما فقط یک کد تایید سبز رنگ را روی گوشی خود به نگهبان نشان می‌دادید. این کد تنها یک پیام مشخص را به نگهبان منتقل می‌کرد: این شخص بالای ۱۸ سال سن دارد. نگهبان بدون اینکه اسم شما یا تاریخ تولدتان را بداند، از نظر ریاضی مطمئن می‌شد که شما شرایط ورود را دارید. در دنیای بلاکچین نیز، شبکه‌ی زی کی سینک بدون اینکه حجم زیادی از اطلاعات تراکنش‌ها را به اتریوم بفرستد، تنها با یک فرمول ریاضی سبک به شبکه‌ی اصلی ثابت می‌کند که تمام تراکنش‌های داخل بسته کاملا معتبر و درست هستند. این کار باعث صرفه‌جویی عظیم در زمان پردازش و فضای ذخیره‌سازی می‌شود.

آشنایی با zkEVM ماشین مجازی اتریوم با دانش صفر و اهمیت حیاتی آن

برای اجرای برنامه‌ها در شبکه‌ی اتریوم، به یک پردازنده‌ی مرکزی نیاز داریم که به آن ماشین مجازی اتریوم (EVM: هسته‌ی پردازشی و مغز متفکر شبکه‌ی اتریوم که کدهای برنامه‌نویسی را می‌خواند و اجرا می‌کند) می‌گویند.

در گذشته، شبکه‌هایی که از اثبات دانش صفر استفاده می‌کردند، زبان این ماشین مجازی را نمی‌فهمیدند. این یعنی اگر یک برنامه‌نویس می‌خواست برنامه‌ی خود را از اتریوم به یک شبکه‌ی سریع‌تر منتقل کند، باید تمام کدهای خود را از صفر و با یک زبان جدید می‌نوشت؛ کاری که بسیار سخت، پرهزینه و زمان‌بر بود.

اما تیم سازنده‌ی زی کی سینک با معرفی ماشین مجازی سازگار با دانش صفر (zkEVM: محیطی که کدهای برنامه‌های اتریوم را بدون نیاز به تغییر، در شبکه‌ی مبتنی بر اثبات دانش صفر اجرا می‌کند) یک انقلاب بزرگ ایجاد کرد. این فناوری مانند یک مترجم جهانی بی‌نقص عمل می‌کند. حالا برنامه‌نویسان می‌توانند پروژه‌های کاربردی خود را با یک کپی و پیست ساده و بدون هیچ تغییری، از شبکه‌ی اتریوم به شبکه‌ی زی کی سینک منتقل کنند و از سرعت بالا و کارمزد پایین آن به بهترین شکل استفاده کنند.

امنیت، تمرکززدایی و حفظ حریم خصوصی در معماری zkSync

زمانی که سرمایه‌ی خود را به یک شبکه‌ی جدید منتقل می‌کنید، مهم‌ترین دغدغه‌ی شما باید سلامت و امنیت دارایی‌هایتان باشد. معماری قدرتمند شبکه‌ی زی کی سینک روی سه پایه‌ی اساسی بنا شده است:

• امنیت متکی به شبکه‌ی اصلی: برخلاف بسیاری از شبکه‌های دیگر، زی کی سینک امنیت خود را مستقیما از خود شبکه‌ی اتریوم وام می‌گیرد. به لطف اثبات‌های ریاضی دانش صفر، حتی اگر سیستم‌های شبکه‌ی زی کی سینک دچار مشکل شوند یا به طور کامل از کار بیفتند، سرمایه‌ی شما همچنان امن است و می‌توانید آن را مستقیما از طریق لایه‌ی اصلی اتریوم بازیابی کنید.
• حرکت قطعی به سمت تمرکززدایی: در حال حاضر، برخی از راهکارهای لایه‌ی دوم توسط یک شرکت مرکزی کنترل می‌شوند. اما شبکه‌ی زی کی سینک در نقشه‌ی راه خود متعهد شده است که مدیریت و تایید تراکنش‌های شبکه را به مرور زمان به جامعه‌ی کاربران بسپارد. این یعنی در آینده هیچ نهاد واحدی نمی‌تواند شبکه را خاموش، محدود یا سانسور کند.
• پتانسیل حفظ حریم خصوصی کاربران: به دلیل ذات فناوری دانش صفر، نیاز نیست تمام اطلاعات حساب شما برای همه به نمایش دربیاید. این موضوع باعث می‌شود تا توسعه‌دهندگان بتوانند در آینده ویژگی‌های قدرتمندی برای حفظ حریم خصوصی ایجاد کنند تا تراکنش‌های مالی شما کاملا محرمانه و دور از دید افراد غریبه انجام شوند.

مقایسه جامع زی کی سینک با سایر راهکارهای لایه‌ی دوم اتریوم

دنیای راهکارهای لایه‌ی دوم بسیار وسیع است و زی کی سینک تنها بازیگر این میدان نیست. پروژه‌های بزرگ دیگری نیز وجود دارند که هر کدام تلاش می‌کنند مشکل شلوغی و کارمزد بالای شبکه‌ی اتریوم را حل کنند. برای اینکه بهتر متوجه ارزش شبکه‌ی زی کی سینک بشویم، باید آن را با رقبای قدرتمندش مقایسه کنیم. در این بخش، این پروژه‌ها را با زبانی ساده در کنار هم قرار می‌دهیم.

تفاوت zkSync با رول آپ‌های آپتیمیستیک Optimistic Rollups (آربیتروم و آپتیمیزم)

در حال حاضر، شبکه‌هایی مانند آربیتروم (Arbitrum) و آپتیمیزم (Optimism) بخش بزرگی از بازار را در اختیار دارند. این شبکه‌ها از فناوری رول آپ‌های آپتیمیستیک (Optimistic Rollups: شبکه‌هایی که فرض را بر صحت تمام تراکنش‌ها می‌گذارند مگر اینکه خلاف آن ثابت شود) استفاده می‌کنند.

تفاوت اصلی زی کی سینک با این شبکه‌ها در نحوه‌ی تایید تراکنش‌ها است. برای درک بهتر، بیایید از یک مثال استفاده کنیم:

• رویکرد آپتیمیستیک (خوش‌بینانه): این شبکه‌ها مانند یک فروشنده‌ی خوش‌بین هستند. آن‌ها تراکنش‌ها را بسته‌بندی کرده و به اتریوم می‌فرستند و پیش‌فرض را بر این می‌گذارند که هیچکس تقلب نکرده است. اما برای حفظ امنیت، یک دوره‌ی چالش (Challenge Period: زمان چند روزه‌ای که در شبکه‌های خوش‌بینانه به کاربران داده می‌شود تا اگر خطایی دیدند گزارش کنند) در نظر می‌گیرند. به همین دلیل، اگر بخواهید پول خود را از آربیتروم یا آپتیمیزم به شبکه‌ی اصلی اتریوم برگردانید، باید حدود ۷ روز صبر کنید تا این دوره‌ی چالش تمام شود!
• رویکرد زی کی سینک (مبتنی بر اثبات ریاضی): زی کی سینک اصلا خوش‌بین نیست؛ بلکه به شدت سخت‌گیر و مبتنی بر منطق است. این شبکه قبل از فرستادن تراکنش‌ها به اتریوم، یک فرمول پیچیده‌ی ریاضی حل می‌کند و سند درستی تراکنش‌ها را ضمیمه‌ی آن‌ها می‌کند. اتریوم فقط با دیدن این سند ریاضی مطمئن می‌شود که همه‌چیز درست است. به همین خاطر، در زی کی سینک نیازی به انتظار ۷ روزه نیست و برداشت دارایی‌ها به شبکه‌ی اصلی نهایتا چند ساعت زمان می‌برد.

تفاوت رویکرد زی کی سینک با استارک ور StarkWare

رقیب قدرتمند بعدی، پلتفرم استارک ور و شبکه‌ی معروف آن یعنی استارک نت (StarkNet) است. استارک ور دقیقا مانند زی کی سینک از فناوری اثبات دانش صفر استفاده می‌کند، اما نوع اثبات ریاضی آن‌ها با هم تفاوت دارد.

برای اینکه این موضوع گیج‌کننده نشود، تفاوت آن‌ها را به این شکل در نظر بگیرید:

• زی کی سینک از اسنارک (SNARK: نوعی اثبات ریاضی سبک، سریع و ارزان در بلاکچین) استفاده می‌کند. این اثبات‌ها مانند فایل‌های فشرده‌سازی شده‌ای هستند که فضای بسیار کمی اشغال می‌کنند، اتریوم به راحتی و با هزینه‌ی کم آن‌ها را می‌خواند و برای کاربران روزمره بسیار مناسب و سریع هستند.
• استارک ور از استارک (STARK: نوعی اثبات ریاضی سنگین‌تر، شفاف‌تر و پیچیده‌تر) استفاده می‌کند. این اثبات‌ها حجم بیشتری دارند و پردازش آن‌ها گران‌تر است، اما در برابر کامپیوترهای کوانتومی آینده مقاوم‌تر هستند.

در واقع، زی کی سینک مسیر توسعه‌ی کاربر پسندتر و سازگارتر با ماشین مجازی اتریوم را انتخاب کرده تا برنامه‌نویسان راحت‌تر بتوانند پروژه‌های خود را به آن منتقل کنند، در حالی که استارک ور تمرکز خود را روی قدرت پردازش بسیار بالا برای برنامه‌های خاص و مستقل گذاشته است.

مقایسه سرعت، کارمزد و امنیت با یک نگاه (جدول مقایسه‌ای)

برای اینکه بتوانید در یک نگاه این سه غول لایه‌ی دوم را با هم مقایسه کنید، جدول زیر به شما کمک می‌کند تا تصمیم‌گیری بهتری داشته باشید:

ویژگی اصلی	شبکه‌ی زی کی سینک (zkSync)	آربیتروم و آپتیمیزم (Optimistic)	شبکه‌ی استارک نت (StarkWare)
تکنولوژی پایه‌ای	اثبات دانش صفر سبک (SNARK)	رول آپ‌های خوش‌بینانه	اثبات دانش صفر سنگین (STARK)
سرعت برداشت به اتریوم	بسیار سریع (چند دقیقه تا چند ساعت)	بسیار کند (حدود ۷ روز انتظار)	سریع (معمولا چند ساعت)
وضعیت کارمزدها	بسیار کم و مقرون‌به‌صرفه	کم، اما وابسته به شلوغی اتریوم	بسیار کم، اما پردازش سنگین‌تر
سطح امنیت سرمایه	بسیار بالا (تضمین شده با ریاضیات)	بالا (وابسته به دوره‌ی ۷ روزه‌ی چالش)	بسیار بالا (مقاوم در برابر آینده)
سازگاری با اتریوم (کدنویسی)	عالی (سازگاری کامل و انتقال آسان برنامه‌ها)	عالی (کاملا مشابه شبکه‌ی اصلی اتریوم)	متوسط (نیازمند یادگیری زبان‌های جدید)

همان‌طور که می‌بینید، شبکه‌ی زی کی سینک توانسته است تعادل بسیار خوبی بین امنیت بی‌نظیر ریاضیات، سرعت بالای برداشت و راحتی استفاده برای برنامه‌نویسان ایجاد کند و همین موضوع آن را به یکی از محبوب‌ترین گزینه‌ها برای آینده‌ی دنیای رمزارز تبدیل کرده است.

بررسی دقیق مزایا و محدودیت‌های پلتفرم zkSync

اکنون که می‌دانیم شبکه‌ی زی کی سینک چگونه کار می‌کند و چه تفاوتی با رقبای خود دارد، وقت آن است که به صورت منصفانه و دقیق به سراغ نقاط قوت و ضعف این شبکه برویم. هیچ تکنولوژی جدیدی بی‌نقص نیست و برای اینکه بتوانیم به عنوان یک کاربر یا سرمایه‌گذار تصمیم درستی بگیریم، باید هر دو روی سکه را ببینیم.

چرا باید از زی کی سینک استفاده کنیم؟ (سرعت تراکنش بالا و کارمزد گس بسیار پایین)

زی کی سینک ویژگی‌های جذابی دارد که آن را به یک انتخاب عالی برای فعالیت در دنیای رمزارز تبدیل می‌کند. مهم‌ترین مزایای این شبکه عبارتند از:

• کاهش چشمگیر هزینه‌ی تراکنش‌ها: همان‌طور که قبلا اشاره کردیم، زی کی سینک هزاران تراکنش را با هم جمع کرده و هزینه‌ی پردازش آن‌ها را بین کاربران تقسیم می‌کند. این کار باعث می‌شود تا کارمزد گس (Gas Fee: هزینه‌ای که برای انجام عملیات در بلاکچین پرداخت می‌کنید) در این شبکه به شدت ارزان باشد و گاهی به چند سنت برسد. این یعنی حتی برای مبالغ کم نیز می‌توانید به راحتی و بدون نگرانی از هزینه‌های جانبی معامله کنید.
• سرعت و پردازش آنی: شبکه‌ی اصلی اتریوم در هر ثانیه تنها می‌تواند حدود ۱۵ تراکنش را پردازش کند، در حالی که شبکه‌ی زی کی سینک ظرفیت پردازش بیش از ۲۰۰۰ تراکنش در ثانیه (TPS: معیاری برای سنجش سرعت یک شبکه‌ی بلاکچینی که نشان می‌دهد چند عملیات در یک ثانیه انجام می‌شود) را دارد. این سرعت بالا به شما حس استفاده از برنامه‌های بانکی معمولی را می‌دهد و دیگر نیازی نیست برای تایید یک انتقال، ساعت‌ها منتظر بمانید.
• امنیت بی‌نظیر با تکیه بر اتریوم: برخلاف برخی شبکه‌های جانبی که امنیت خود را فدای سرعت می‌کنند، زی کی سینک به لطف فناوری پیشرفته‌ی اثبات دانش صفر، درستی تک‌تک تراکنش‌ها را روی خود شبکه‌ی اتریوم اثبات می‌کند. این یعنی سرمایه‌ی شما تحت محافظت قدرتمندترین شبکه‌ی قراردادهای هوشمند در جهان است.
• برداشت سریع دارایی‌ها: برخلاف رول آپ‌های خوش‌بینانه که برای انتقال پول از لایه‌ی دوم به اتریوم شما را چندین روز منتظر می‌گذارند، در شبکه‌ی زی کی سینک به دلیل استفاده از تاییدیه‌های قطعی ریاضی، دارایی شما در عرض چند ساعت به شبکه‌ی اصلی منتقل می‌شود.

چالش‌ها، معایب و محدودیت‌های فعلی شبکه در مقایسه با رقبا

با وجود تمام این مزایا، شبکه‌ی زی کی سینک هنوز راه درازی در پیش دارد و با چالش‌هایی روبرو است که باید پیش از ورود به آن آگاه باشید:

• پیچیدگی محاسباتی بسیار بالا: فناوری اثبات دانش صفر از نظر ریاضیات به شدت پیچیده است. تولید این اثبات‌های رمزنگاری شده به کامپیوترهای بسیار قدرتمند و زمان زیادی نیاز دارد. این پیچیدگی باعث می‌شود توسعه‌ی شبکه، به‌روزرسانی‌ها و رفع خطاهای احتمالی، سخت‌تر و زمان‌برتر از سایر شبکه‌ها باشد.
• خطر تمرکزگرایی در مراحل اولیه: در حال حاضر، بخش مهمی از شبکه‌ی زی کی سینک به نام سیکوئنسر (Sequencer: رایانه‌ای در شبکه‌ی لایه‌ی دوم که وظیفه‌ی جمع‌آوری، چیدمان و ارسال تراکنش‌های کاربران به شبکه‌ی اصلی را بر عهده دارد) توسط خود تیم سازنده کنترل می‌شود. هرچند برنامه‌ی آن‌ها این است که در آینده این بخش را غیرمتمرکز کنند، اما کنترل فعلی آن یک نقطه‌ی ضعف برای شبکه‌ای محسوب می‌شود که ادعای تمرکززدایی کامل دارد.
• اکوسیستم کوچک‌تر نسبت به رقبا: شبکه‌هایی مانند آربیتروم خیلی زودتر از نسخه‌ی پیشرفته‌ی زی کی سینک راه‌اندازی شدند و به همین دلیل، برنامه‌های غیرمتمرکز (dApps: اپلیکیشن‌هایی که بدون نیاز به سرور مرکزی و مستقیما روی بلاکچین اجرا می‌شوند) و کاربران فعال بسیار بیشتری دارند. زی کی سینک هنوز در حال رشد است و زمان می‌برد تا تنوع برنامه‌ها و حجم نقدینگی آن به پای رقبای قدیمی‌تر برسد.
• ریسک باگ‌های نرم‌افزاری در فناوری نوپا: از آنجایی که ماشین مجازی سازگار با دانش صفر (zkEVM) یک تکنولوژی بسیار جدید و در لبه‌ی تکنولوژی است، همیشه احتمال پنهان بودن باگ یا خطاهای برنامه‌نویسی در آن وجود دارد. به عنوان یک کاربر تازه‌کار، بهتر است همیشه با احتیاط عمل کنید و در قدم‌های اول، تنها با بخشی از سرمایه‌ی خود در این شبکه‌های نوین فعالیت داشته باشید.

اکوسیستم zkSync: معرفی بهترین برنامه‌های غیرمتمرکز dApps

شبکه‌ی زی کی سینک مانند یک شهر جدید و پیشرفته است که به تازگی در کنار شهر شلوغ و پرهزینه‌ی اتریوم ساخته شده است. برای اینکه این شهر جدید رونق بگیرد و قابل زندگی شود، به فروشگاه‌ها، بانک‌ها و مراکز تفریحی نیاز دارد. در دنیای بلاکچین، به این خدمات، برنامه‌های غیرمتمرکز (dApps: نرم‌افزارهایی که مستقیما روی شبکه‌ی بلاکچین اجرا می‌شوند و هیچ فرد یا شرکت مرکزی آن‌ها را کنترل نمی‌کند) می‌گویند. مجموعه‌ی این برنامه‌های کاربردی، اکوسیستم یک شبکه را تشکیل می‌دهند. بیایید در این بخش با چند مورد از موفق‌ترین برنامه‌هایی که در این شبکه‌ی سریع ساخته شده‌اند، آشنا شویم.

برترین پلتفرم‌های دیفای DeFi در شبکه zkSync (مانند کرو Curve و یرن فایننس)

دیفای (DeFi: سیستم مالی غیرمتمرکز که خدمات بانکی مانند وام‌دهی، سپرده‌گذاری و صرافی را بدون نیاز به واسطه‌ها ارائه می‌دهد) یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر شبکه‌ی بلاکچینی است. شبکه‌ی زی کی سینک به دلیل سرعت پردازش بالا و کارمزد بسیار پایین، بهشت جدیدی برای این پلتفرم‌های مالی محسوب می‌شود. برخی از نام‌های آشنا و معتبر در این شبکه عبارتند از:

• پلتفرم کرو Curve: یکی از معروف‌ترین صرافی‌های غیرمتمرکز در دنیای رمزارز است که تمرکز اصلی آن روی مبادله‌ی استیبل کوین‌ها (Stablecoins: ارزهای دیجیتالی که قیمت آن‌ها همیشه ثابت و معمولا برابر با یک دلار آمریکا است، مانند تتر) قرار دارد. با حضور پلتفرم کرو در شبکه‌ی زی کی سینک، شما می‌توانید دارایی‌های ثابت خود را با کمترین هزینه‌ی ممکن و بدون نگرانی از نوسانات شدید بازار، به یکدیگر تبدیل کنید.
• پلتفرم یرن فایننس Yearn Finance: اگر به دنبال کسب درآمد از ارزهای دیجیتال راکد خود هستید، یرن فایننس مانند یک مشاور سرمایه‌گذاری هوشمند عمل می‌کند. این پلتفرم به صورت خودکار، سرمایه‌ی شما را در امن‌ترین و پرسودترین بخش‌های بازار دیفای به گردش درمی‌آورد. ترکیب این هوش مصنوعی با کارمزدهای ارزان زی کی سینک، یک فرصت عالی برای سرمایه‌گذاران است تا سود خالص بیشتری دریافت کنند.
• پلتفرم زیگ زاگ ZigZag: این برنامه یک صرافی غیرمتمرکز است که ظاهر و امکاناتی شبیه به صرافی‌های معمولی دارد، اما تمام فرآیندهای آن به صورت امن روی شبکه‌ی زی کی سینک اجرا می‌شود. زیگ زاگ به شما اجازه می‌دهد تا با سرعت بسیار بالا و کارمزدی نزدیک به صفر، رمزارزهای خود را به صورت مستقیم با دیگر کاربران معامله کنید.

محبوب‌ترین بازارهای خرید و فروش توکن‌های غیرمثلی NFT در زی کی سینک

توکن‌های غیرمثلی (NFT: دارایی‌های دیجیتال منحصربه‌فردی مانند آثار هنری، آیتم‌های بازی یا کارت‌های کلکسیونی که مالکیت آن‌ها در بلاکچین ثبت می‌شود) طرفداران بسیار زیادی در سراسر جهان دارند. اما ساخت یا خرید آن‌ها در شبکه‌ی اصلی اتریوم به دلیل هزینه‌های نجومی، گاهی اصلا منطقی نیست. شبکه‌ی زی کی سینک این مشکل بزرگ را حل کرده و میزبان بازارهای جذابی برای هنرمندان و خریداران شده است:

• پلتفرم MintSquare: این بازار به طور ویژه برای شبکه‌های مبتنی بر فناوری دانش صفر طراحی شده است. شما در پلتفرم مینت اسکوئر می‌توانید به سادگی و تنها در چند ثانیه، تصاویر و آثار هنری خود را به یک توکن دیجیتال تبدیل کنید؛ به این کار مینت کردن (Minting: فرآیند ثبت یک فایل دیجیتال روی بلاکچین و تبدیل آن به یک دارایی قابل معامله و رسمی) می‌گویند.
• پلتفرم tofuNFT: این پلتفرم یکی از بزرگ‌ترین بازارهای خرید و فروش آثار دیجیتال است که از شبکه‌های مختلفی پشتیبانی می‌کند و حالا به شبکه‌ی زی کی سینک نیز متصل شده است. در این بازار می‌توانید به راحتی آثار هنری مورد علاقه‌ی خود را پیدا کرده و با پرداخت هزینه‌ای بسیار اندک، آن‌ها را خریداری کنید یا به فروش برسانید.
• پلتفرم Tevaera: اگر به دنیای بازی‌های دیجیتال علاقه‌مند هستید، توا ارا یک پلتفرم فوق‌العاده است که بازی‌های مبتنی بر بلاکچین را به شبکه‌ی زی کی سینک آورده است. در این محیط جذاب، بازیکنان می‌توانند بدون تاخیر بازی کنند و آیتم‌های درون بازی را به صورت توکن‌های منحصربه‌فرد خرید و فروش کنند. کارمزد پایین شبکه باعث می‌شود انجام بازی‌های بلاکچینی سرانجام برای کاربران عادی لذت‌بخش و اقتصادی باشد.

نحوه استفاده از شبکه‌ی zkSync

تا اینجای مقاله با مفاهیم تئوری و مزایای فوق‌العاده‌ی این شبکه آشنا شدیم. حالا وقت آن است که آستین‌ها را بالا بزنیم و به صورت عملی وارد این دنیای جدید شویم. استفاده از این شبکه اصلا کار سختی نیست و اگر این مراحل را قدم به قدم دنبال کنید، به راحتی می‌توانید اولین تراکنش ارزان و سریع خود را تجربه کنید.

معرفی و بررسی بهترین کیف پول‌های پشتیبان زی کی سینک

برای ورود به دنیای غیرمتمرکز، اولین چیزی که نیاز دارید یک کیف پول دیجیتال (Digital Wallet: نرم‌افزار یا دستگاهی که به شما اجازه می‌دهد ارزهای دیجیتال خود را به صورت امن نگهداری، ارسال و دریافت کنید) است.

برای اتصال به شبکه‌ی زی کی سینک، بهترین و محبوب‌ترین گزینه‌ی نرم‌افزاری، کیف پول متامسک (MetaMask) است. متامسک مانند یک افزونه روی مرورگر اینترنتی شما نصب می‌شود و کار با آن بسیار ساده است. از طرف دیگر، اگر قصد دارید مبالغ بالایی را سرمایه‌گذاری کنید و امنیت دارایی‌ها برای شما در اولویت قرار دارد، پیشنهاد می‌کنیم از کیف پول‌های سخت‌افزاری (Hardware Wallets: دستگاه‌های فیزیکی کوچکی شبیه به فلش مموری که کلیدهای امنیتی شما را به دور از اتصال اینترنت و خطر هک شدن نگهداری می‌کنند) مانند برندهای معتبر لجر (Ledger) یا ترزور (Trezor) استفاده کنید. این دستگاه‌های فیزیکی به راحتی با متامسک متصل می‌شوند و بالاترین سطح امنیت را برای جلوگیری از سرقت اطلاعات شما فراهم می‌کنند.

نحوه خرید ریالی اتریوم از صرافی‌های معتبر داخلی مانند کیف پول من و انتقال آن به ولت شخصی

برای اینکه بتوانید در شبکه‌ی زی کی سینک فعالیتی داشته باشید، به مقداری اتریوم برای پرداخت کارمزدهای بسیار ناچیز شبکه نیاز دارید. از آنجایی که ما در ایران هستیم، ساده‌ترین راه این است که ابتدا با کارت بانکی خود مقداری اتریوم بخریم.

صرافی‌های ایرانی معتبری مانند پلتفرم کیف پول من ، این امکان را به شما می‌دهند تا در یک محیط امن و با رابط کاربری بسیار ساده، خرید اتریوم انجام دهید. مراحل کار به این شکل است:

• ثبت نام و احراز هویت: ابتدا در پلتفرم کیف پول من ثبت نام کرده و مدارک هویتی خود را تایید می‌کنید تا حساب شما فعال شود.
• واریز ریالی: با استفاده از کارت بانکی عضو شتاب، مبلغ مورد نظر را به حساب کاربری خود در صرافی واریز می‌کنید.
• خرید اتریوم: در بخش معاملات صرافی، ریال‌های خود را با قیمت لحظه‌ای به اتریوم تبدیل می‌کنید.
• انتقال به متامسک: حالا باید اتریوم‌های خریداری شده را به کیف پول متامسک خود منتقل کنید. برای این کار، آدرس کیف پول (Wallet Address: یک رشته‌ی متنی طولانی شامل اعداد و حروف که شبیه به شماره حساب بانکی عمل می‌کند و برای دریافت ارز استفاده می‌شود) خود را از متامسک کپی کرده و در بخش برداشت صرافی وارد می‌کنید. دقت کنید که شبکه‌ی انتقال را به درستی روی شبکه‌ی اصلی اتریوم یا ERC-20 تنظیم نمایید.

آموزش بریج کردن Bridge و واریز اتریوم به شبکه‌ی لایه‌ی دوم zkSync

حالا اتریوم‌های شما در لایه‌ی اول (شبکه‌ی اصلی اتریوم) قرار دارند. برای بردن آن‌ها به لایه‌ی دوم (زی کی سینک) باید از یک مسیر ارتباطی استفاده کنید که به این کار بریج کردن (Bridging: فرآیند انتقال دارایی‌های دیجیتال از یک شبکه‌ی بلاکچینی به شبکه‌ی دیگر از طریق قفل کردن دارایی در مبدا و آزادسازی آن در مقصد) می‌گویند.

فرض کنید می‌خواهید ماشین خود را با یک کشتی از یک جزیره به جزیره‌ی دیگر ببرید. پل ارتباطی زی کی سینک دقیقا همین کار را می‌کند. برای انجام این انتقال:

• وارد سایت رسمی zkSync Bridge شوید.
• روی گزینه‌ی اتصال کیف پول کلیک کنید و متامسک را به سایت متصل نمایید.
• مقدار اتریومی که می‌خواهید به لایه‌ی دوم منتقل کنید را وارد کنید.
• تراکنش را در متامسک تایید کنید. پس از گذشت چند دقیقه، دارایی شما با موفقیت وارد شبکه‌ی پرسرعت زی کی سینک می‌شود و آماده‌ی استفاده است.

نحوه سواپ Swap توکن‌ها، ثبت تراکنش‌های اتمیک و مینت کردن NFT

حالا که دارایی شما با موفقیت وارد این شهر جدید شده است، می‌توانید از امکانات فوق‌العاده‌ی آن لذت ببرید:

• سواپ کردن توکن‌ها: اگر می‌خواهید اتریوم خود را به یک ارز دیگر تبدیل کنید، نیازی به صرافی‌های سنتی ندارید. این کار از طریق سواپ (Swap: تبدیل مستقیم و سریع یک ارز دیجیتال به ارز دیجیتال دیگر به صورت خودکار و بدون نیاز به واسطه‌ی انسانی) در پلتفرم‌هایی مانند سینک سواپ انجام می‌شود. کافی است دو ارز مبدا و مقصد را انتخاب کرده و با کارمزدی در حد چند سنت، معامله را نهایی کنید.
• انجام تراکنش‌های اتمیک: گاهی اوقات می‌خواهید یک مبادله‌ی حساس انجام دهید. تراکنش اتمیک (Atomic Transaction: مبادله‌ی همزمان دو دارایی بین دو نفر به طوری که یا کل معامله به صورت یکجا و با موفقیت انجام می‌شود یا در صورت بروز کوچکترین مشکل، کل فرآیند لغو می‌گردد) به شما این اطمینان را می‌دهد که هیچ‌کس نمی‌تواند پول شما را بگیرد و ارز توافق شده را تحویل ندهد. شبکه‌ی زی کی سینک از این نوع تراکنش‌های هوشمند و کاملا امن پشتیبانی می‌کند.
• مینت کردن NFT: همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، ساخت آثار هنری دیجیتال در این شبکه بسیار ارزان است. شما می‌توانید وارد یکی از بازارهای معرفی شده در بخش‌های قبل شوید، عکس یا اثر گرافیکی خود را آپلود کنید و با فشردن یک دکمه و پرداخت هزینه‌ای نزدیک به صفر، اثر خود را برای همیشه روی بلاکچین ثبت کرده و در معرض دید خریداران قرار دهید.

اقتصاد توکنی Tokenomics و ایردراپ زی کی سینک

در دنیای بلاکچین، هر پروژه‌ی بزرگ معمولا یک سوخت اختصاصی دارد که باعث حرکت چرخ‌دنده‌های آن می‌شود. به بررسی قوانین حاکم بر این سوخت و نحوه‌ی توزیع آن، اقتصاد توکنی (Tokenomics: ترکیبی از دو کلمه‌ی توکن و اقتصاد که به بررسی عرضه‌ی کل، نحوه‌ی توزیع و کاربرد یک ارز دیجیتال می‌پردازد) می‌گویند. شبکه‌ی زی کی سینک نیز با معرفی توکن اختصاصی خود، وارد مرحله‌ی جدیدی از بلوغ شده است.

توکن ZK چیست و چه کاربردی در اکوسیستم دارد؟

توکن بومی این شبکه با نماد ZK شناخته می‌شود. این توکن تنها یک دارایی دیجیتال برای خرید و فروش نیست، بلکه ستون اصلی پایداری شبکه‌ی زی کی سینک محسوب می‌شود. کاربردهای اصلی این توکن عبارتند از:

• مشارکت در حاکمیت شبکه: توکن ZK یک توکن حاکمیتی (Governance Token: ارز دیجیتالی که به دارندگانش حق رای در تصمیم‌گیری‌های مهم آینده‌ی یک پروژه را می‌دهد) است. یعنی اگر شما خرید ارز ZK داشته و این توکن را داشته باشید، می‌توانید در رای‌گیری‌های مربوط به تغییرات فنی، ارتقای شبکه یا نحوه‌ی هزینه‌کرد بودجه‌ها شرکت کنید.
• پرداخت کارمزدها: هرچند شما می‌توانید در این شبکه کارمزدها را با اتریوم بپردازید، اما در آینده توکن ZK نقش پررنگ‌تری در سیستم پرداختی شبکه پیدا خواهد کرد تا سرعت تراکنش‌ها و هماهنگی لایه‌ها بیشتر شود.
• ایجاد انگیزه برای تامین‌کنندگان امنیت: افرادی که رایانه‌های قدرتمند خود را برای پردازش ریاضیات پیچیده‌ی اثبات دانش صفر در اختیار شبکه می‌گذارند، پاداش فعالیت خود را به صورت توکن ZK دریافت می‌کنند. این کار باعث می‌شود افراد بیشتری به تامین امنیت شبکه ترغیب شوند.

مروری بر ایردراپ zkSync و نحوه توزیع توکن‌ها میان کاربران

یکی از هیجان‌انگیزترین بخش‌ها برای کاربران قدیمی این شبکه، موضوع ایردراپ (Airdrop: توزیع رایگان توکن‌های یک پروژه‌ی جدید بین کاربران وفاداری که پیش‌تر از آن شبکه استفاده کرده‌اند) است. تیم متر لبز برای قدردانی از جامعه‌ی کاربری خود، بخش بزرگی از توکن‌های ZK را به کسانی اختصاص داد که در مراحل آزمایشی و اولیه از شبکه استفاده کرده بودند.

نحوه‌ی توزیع این توکن‌ها بر اساس معیارهای مشخصی طراحی شده بود تا عدالت رعایت شود:

• کاربران فعال شبکه: افرادی که از پل‌های ارتباطی استفاده کرده بودند، در پلتفرم‌های دیفای معامله انجام داده بودند یا NFT خریده بودند، بیشترین سهم را از این توزیع رایگان داشتند.
• توسعه‌دهندگان و هنرمندان: بخشی از توکن‌ها به برنامه‌نویسانی تعلق گرفت که اپلیکیشن‌های کاربردی برای این شبکه ساخته بودند یا هنرمندانی که مجموعه‌های ارزشمند NFT خود را روی زی کی سینک منتشر کرده بودند.
• حامیان اولیه و سرمایه‌گذاران: بخشی از ذخیره‌ی توکن‌ها نیز برای هزینه‌های بلندمدت توسعه‌ی شبکه و پاداش دادن به سرمایه‌گذارانی که در سال‌های سخت ابتدایی از پروژه حمایت کرده بودند، کنار گذاشته شده است.

هدف از این مدل توزیع، این است که قدرت و کنترل شبکه به جای ماندن در دست یک شرکت خاص، بین هزاران کاربر واقعی در سراسر جهان پخش شود تا مفهوم واقعی تمرکززدایی (Decentralization: سیستمی که در آن قدرت تصمیم‌گیری و مدیریت بین اعضای مختلف پخش شده و هیچ فرد یا نهاد واحدی بر آن تسلط ندارد) محقق شود.

نقشه‌ی راه (Roadmap) و آینده‌ی پلتفرم zkSync

هر پروژه‌ی معتبر در دنیای ارزهای دیجیتال، یک مسیر مشخص برای رشد و پیشرفت دارد که به آن نقشه‌ی راه می‌گویند. نقشه‌ی راه مانند نقشه‌ی ساخت یک ساختمان است؛ به ما نشان می‌دهد که تیم توسعه‌دهنده چه اهدافی دارد، در حال حاضر در چه مرحله‌ای است و برای آینده چه برنامه‌هایی در سر می‌پروراند. بررسی این مسیر به ما کمک می‌کند تا با دیدی بازتر درباره‌ی سرمایه‌گذاری یا استفاده از شبکه‌ی مورد نظر تصمیم بگیریم. زی‌کی‌سینک نیز از همان ابتدا مسیری بسیار دقیق و مرحله‌بندی شده را برای ارائه‌ی خدمات خود طراحی کرد.

بررسی فازهای توسعه‌ی شبکه از Baby Alpha تا Full Launch

تیم سازنده‌ی زی‌کی‌سینک برای اطمینان از امنیت و عملکرد صحیح سیستم، شبکه‌ی خود را به صورت ناگهانی در دسترس عموم قرار نداد. آن‌ها از یک رویکرد چند مرحله‌ای استفاده کردند تا هر بخش را پیش از عرضه‌ی عمومی، به دقت آزمایش کنند. این مراحل مانند تست کردن یک ماشین جدید در پیست، پیش از ورود به خیابان‌های شهر است. مهم‌ترین فازهای این مسیر عبارتند از:

• مرحله‌ی Baby Alpha (آلفای کوچک): کلمه‌ی Alpha (نسخه‌ی اولیه و آزمایشی یک نرم‌افزار که هنوز برای استفاده‌ی عمومی آماده و کامل نیست) در اینجا به معنای اولین قدم‌های اجرای شبکه است. در این مرحله، شبکه‌ی اصلی (Mainnet: شبکه‌ی نهایی و واقعی که تراکنش‌ها در آن به طور دائم ثبت می‌شوند) راه‌اندازی شد، اما فقط تیم سازنده به آن دسترسی داشتند. هدف این بود که سیستم با پول واقعی اما در یک محیط کاملا کنترل شده آزمایش شود تا هرگونه مشکل احتمالی پیش از ورود کاربران پیدا و رفع گردد.
• مرحله‌ی Fair Onboarding Alpha (ورود عادلانه‌ی پروژه‌ها): پس از اطمینان از امنیت در مرحله‌ی قبل، نوبت به توسعه‌دهندگان رسید. در این فاز، پروژه‌های مختلف (مانند صرافی‌های غیرمتمرکز یا برنامه‌های وام‌دهی) اجازه پیدا کردند تا کدهای خود را روی شبکه‌ی زی‌کی‌سینک مستقر کنند. این کار شبیه به چیدن اجناس در قفسه‌های یک فروشگاه بزرگ است؛ فروشگاه هنوز به روی مردم باز نشده، اما فروشندگان در حال آماده‌سازی غرفه‌های خود هستند تا در روز افتتاحیه، کاربران با قفسه‌های خالی روبرو نشوند.
• مرحله‌ی Full Launch (عرضه‌ی کامل): این همان روز افتتاحیه‌ی بزرگ است. در این فاز، شبکه به طور کامل در دسترس تمامی کاربران قرار گرفت. حالا هر فردی می‌توانست دارایی‌های خود را به این شبکه منتقل کند و از سرعت بالا و کارمزد پایین آن استفاده کند. رسیدن به این مرحله نشان‌دهنده‌ی بلوغ سیستم و پایداری کدهای آن بود.

آیا زی‌کی‌سینک می‌تواند رهبر راهکارهای لایه‌ی دوم اتریوم باشد؟

برای پاسخ به این سوال، ابتدا باید هدف اصلی این سیستم را به یاد بیاوریم. زی‌کی‌سینک یک راهکار لایه‌ی دوم (Layer 2: یک شبکه‌ی کمکی که روی شبکه‌ی اصلی سوار می‌شود تا بار ترافیکی آن را کم کرده و سرعت پردازش را بالا ببرد) برای بلاک‌چین اتریوم است. در حال حاضر، رقابت بسیار جدی و سنگینی بین پروژه‌های مختلف برای تبدیل شدن به بهترین شبکه‌ی کمکی اتریوم وجود دارد.

زی‌کی‌سینک از فناوری رول‌آپ دانش صفر (ZK-Rollup: تکنولوژی پیشرفته‌ای که هزاران تراکنش را بسته‌بندی کرده و بدون فاش کردن جزئیات غیرضروری، صحت آن‌ها را به صورت ریاضی به شبکه‌ی اصلی اثبات می‌کند) استفاده می‌کند. از نظر فنی، این فناوری امنیت بسیار بالا و سرعت پردازش بیشتری را نسبت به بسیاری از روش‌های قدیمی‌تر ارائه می‌دهد. تمرکز بر راهکارهای مبتنی بر ریاضیات دقیق، یک مزیت رقابتی قدرتمند برای آینده‌ی زی‌کی‌سینک محسوب می‌شود.

با این حال، رهبری این بازار تنها به کدهای خوب بستگی ندارد. جذب توسعه‌دهندگان بیشتر برای ساخت برنامه‌های کاربردی روی این شبکه، حفظ پایداری سیستم در زمان ترافیک‌های شدید شبکه، و ادامه‌ی روند کاهش هزینه‌های پردازش از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی تیم سازنده است. زی‌کی‌سینک با پایه‌ریزی مستحکم و استفاده از معماری فنی بسیار قوی، پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یکی از مهره‌های اصلی در اکوسیستم ارزهای دیجیتال دارد، اما برای رسیدن به جایگاه رهبری مطلق، باید به طور مداوم فناوری خود را ارتقا داده و پاسخگوی نیازهای واقعی کاربران باشد.

منابع:

Binance

Nansen

Hacken